Luangpor Paisal Visalo‘s Podcast (ธรรมะ จาก หลวงพ่อไพศาล วิสาโล)

11 พ.ย. 63 - รู้แล้ววาง : สติช่วยทำให้เห็นความจริงว่าสิ่งเหล่านี้ไม่เที่ยง และเมื่อมันไม่เที่ยงจึงเป็นทุกข์ คือเสื่อมสลายไปในที่สุด ดังนั้นถ้ายึดมัน เราก็จะทุกข์ เมื่อเรามีปัญญา ต่อไปใจก็จะค่อย ๆ วางอารมณ์ หรือวัตถุสิ่งของ รวมทั้งคนรัก

เวลาสูญเสียสิ่งเหล่านี้หรือคนใกล้ตัว เราจะทุกข์น้อยลง หรือถึงแม้มีความทุกข์เกิดขึ้น ก็ไม่ไปยึดความทุกข์เหล่านั้นเอาไว้ เมื่อมีความเสียใจเกิดขึ้น ก็ไม่ยึดความเสียใจนั้นเอาไว้ เมื่อมีความคับแค้นเกิดขึ้น ก็ไม่ยึดความคับแค้นนั้นเอาไว้ เมื่อไม่ยึดก็ไม่เป็นทุกข์ อันนี้เรียกว่า รู้ทุกข์ แต่ไม่เป็นทุกข์

 

รู้ทุกข์ กับ ไม่เป็นทุกข์ ต่างกันมากนะ คนส่วนใหญ่เป็นทุกข์ แต่น้อยคนที่รู้ทุกข์ เราจะรู้ทุกข์ได้เพราะเรามีสติ และเห็นว่าอารมณ์เหล่านี้ ไม่น่ายึด สติช่วยพาจิตของเราออกห่างจากอารมณ์เหล่านี้ กลายเป็นเห็น ไม่เข้าไปเป็น ไม่เข้าไปยึดว่ามันเป็นเรา เป็นของเรา 

10 พ.ย. 63 - สิ่งยึดเหนี่ยวใจให้มั่นคง : สังเกตดู ใจเรามักจะถูกทอดทิ้ง จนกระทั่งความเศร้าโศก ความเครียด ความเกลียด ความโกรธ มันเล่นงาน จนกระทั่งกินไม่ได้ นอนไม่หลับ จนกระทั่งจิตใจรุ่มร้อน อยู่ไม่เป็นสุข กระสับกระส่ายทุรนทุราย อันนี้เรียกว่า ใจถูกทอดทิ้ง สติไม่มาทำหน้าที่เฝ้า ทำหน้าดูแล แต่ถ้าเรามีสติที่ดี มันไม่ลืมกายไม่ลืมใจ กายทำอะไรใจก็รู้ เวลามีอารมณ์ใดเกิดขึ้นก็มีสติช่วยรักษาใจ ไม่ให้อารมณ์นั้นมาทำร้าย หรือมาชักจูงให้ทำ ให้เราต้องมาเสียใจในภายหลัง มีสิ่งล่อเร้าเย้ายวนอย่างไรใจก็ไม่หลงเชื่อตาม จะมีสิ่งยั่วยุอย่างไรใจก็ไม่โกรธหรือว่าไม่หวั่นไหว เรียกว่ามีเครื่องยึดเหนี่ยว เหมือนกับเรือที่มีสมอที่คอยยึดเอาไว้ ไม่ว่าจะพายุอย่างไรเรือก็ไม่อับปางหรือว่าไม่ถูกพายุพลัดพาไปสูญหาย

เพราะฉะนั้นสติจึงเป็นเรื่องสำคัญที่คนมักมองข้าม เพราะเราคิดว่าเรามีสติอยู่แล้ว ไม่เช่นนั้นเราก็เป็นบ้าไปแล้ว แต่เราลืมไปว่าเราอาจจะไม่ใช่วิกลจริตแบบ 24 ชั่วโมง แต่ว่าบางครั้งเราก็บ้า บางครั้งแล้วก็คลั่งบางครั้งเราก็เสียผู้เสียคนในบางขณะเพราะอารมณ์มาเล่นงาน ความโกรธมันสั่งให้เราด่า ความโกรธมันสั่งให้เราทำลายข้าว พูดจาทำร้ายจิตใจเพื่อนหรือว่าผู้มีพระคุณ หรือบางทีความเศร้าโศกก็ทำร้ายจิตใจร่างกายของเรา อันนี้เรียกว่าขาดสติจนเสียผู้เสียคนไปไม่มากก็น้อย

 

การเจริญสติ เมื่อสติหมายถึงการไม่ลืมกายไม่ลืมใจ สิ่งที่เราฝึกก็คือฝึกให้รู้กายรู้ใจอย่างต่อเนื่อง เวลากายทำอะไรใจก็รู้ ใจรู้เพราะอะไรเพราะว่าใจอยู่กับเนื้อกับตัว พอใจอยู่กับเนื้อกับตัว มันก็รู้เนื้อรู้ตัวทำอะไรใจก็รู้ หรือว่าใจเผลอคิดนึกไป หรือมีอารมณ์ใดเข้ามาครอบงำย่ำยี ก็รู้ทัน มีสติช่วยดึงจิตออกจากอารมณ์นั้น หรือว่ามีสติช่วยป้องกันไม่ให้อารมณ์นั้นเข้ามาเล่นงานจิตใจ มันทำได้ เพียงแค่รู้ทันว่ามีอารมณ์เกิดขึ้น รวมทั้งมีความคิดที่เป็นตัวปรุงแต่งอารมณ์เหล่านั้น มารรบกวนจิตใจ 

5 พ.ย. 63 - ทำอะไรก็เติมใจใส่ไปด้วย : เวลาทำอะไรก็รู้เนื้อรู้ตัว มันไม่ใช่แค่รู้เนื้อรู้ตัวอย่างเดียว มันเกิดความโปร่ง เกิดความเบา เพราะถ้าใจไม่อยู่กับเนื้อกับตัว ใจไปหลงคิดเรื่องโน้นเรื่องนี้ มันก็เครียด วิตก กังวล บางทีไปคิดเรื่องคำต่อว่าด่าทอ มันก็ทำให้โกรธ แต่พอเอาใจมาอยู่กับปัจจุบัน อยู่กับการกระทำ มันก็โปร่งเบา ไม่ใช่แค่ใจสบายอย่างเดียว ทำอะไร การกระทำนั้นๆ ก็ทำได้ดี ทำได้ถูกต้อง ล้างจานก็วางจานวางช้อนได้เป็นระเบียบ กวาดใบไม้กวาดขยะก็กวาดได้ถูกต้อง เป็นระเบียบเรียบร้อย เพราะว่าทำด้วยความใส่ใจ ทำอย่างมีสติ ใจไม่ลอย ถ้าใจลอยเมื่อไหร่ก็เกิดปัญหาได้ง่าย แม้จะเป็นงานง่ายๆเช่น ล้างจาน หรือว่าแต่งเนื้อแต่งตัว ใจลอย กลัดกระดุมผิด บางทีก็ลืมนั่นลืมนี่ เป็นเพราะว่าใจไม่ได้อยู่กับเนื้อกับตัว ขาดสติ เพราะว่าไม่มีนิสัยที่จะพาใจมา ไม่เติมใจกับการกระทำต่างๆ

แต่ถ้าเราทำอะไรด้วยความรู้เนื้อรู้ตัว ทำด้วยสติ ข้างในมันก็จะเย็นสงบ ข้างนอกคือการกระทำต่างๆมันก็ราบรื่น อันนี้เราก็ต้องรู้จักจับหลักให้ได้ในการปฏิบัติ บางทีเขาก็ใช้คำว่ารู้กายเคลื่อนไหว รู้ใจคิดนึก หรือว่าทำอะไรด้วยใจเต็มร้อย ตัวอยู่ไหนใจอยู่นั่น อันนี้ก็เป็นเรื่องเดียวกันนั้นแหล่ะ ก็คือเรื่องของการเติมใจใส่ลงไปในสิ่งต่างๆ การทำงานก็คือการปฏิบัติธรรมอย่างที่ท่านพุทธทาสว่าไว้ ถ้าการกระทำนั้นเราเติมใส่ใจลงไป ไม่ใช่ปล่อยให้ตัวทำ แต่ใจไม่รู้อยู่ไหน 

4 พ.ย. 63 - รักษาใจไม่ให้ทุกข์ : ความเบื่อความเซ็งความโกรธความเศร้าถ้าเรารู้จักเปลี่ยนอารมณ์ให้มันถูก มันก็ช่วยทำให้จิตหลุดออกจากอารมณ์เหล่านี้ได้ เพราะว่าอารมณ์เหล่านี้ขึ้นอยู่กับว่าเราไปรับรู้อะไร ถ้าเราไปรับรู้เรื่องรส มันก็เกิดอารมณ์ที่เป็นลบ แต่ถ้าเราไปรับรู้เรื่องที่เป็นบวก มันก็เกิดอารมณ์ก็เป็นบวก ถ้าเราไปรับรู้สิ่งที่เป็นกุศล ใจก็เป็นทางกุศล การรับรู้ก็อาศัยทั้งทางตา หู จมูก ลิ้น กาย หรือว่าใจก็ได้ หรือว่าใช้กายเป็นตัวช่วย เช่น การเปลี่ยนอิริยาบถ การเขยื้อนขยับ เวลาเศร้า เวลาเบื่อ เราลองลุกไปทำนั่นทำนี่ ปลูกต้นไม้ออกไปเดินเล่น ออกไปวิ่ง หรือว่าถ้าเกิดเศร้าโศกเสียใจมาก ก็ออกไปเป็นจิตอาสาไปช่วยเหลือผู้คนทำอะไรที่เป็นประโยชน์ อันนี้เรียกว่าช่วยทำให้เปลี่ยนอารมณ์ได้เหมือนกัน

แต่เปลี่ยนด้วยการอาศัยการกระทำไม่ใช่เปลี่ยนแค่การรับรู้ ไม่ใช่แค่เปลี่ยนเรื่องคิด หรือว่าไปมองไปได้ยินไปฟังเรื่องอื่นที่เป็นกุศลแต่ว่าอาศัยการกระทำเลย พอเรามีเรื่องทำที่ดีที่มีประโยชน์มันก็หายเบื่อหายง่วง ที่เคยเศร้าก็หายเศร้า เพราะว่าได้ไปช่วยเหลือคนอื่นที่มีความทุกข์ พอไปช่วยคนที่มีความทุกข์เช่นเป็นจิตอาสา เห็นคนอื่นที่เขาทุกข์ช่วยทำให้เขามีความสุข จิตใจก็อิ่มเอิบ เกิดปราโมทย์ ก็ทำให้ความเศร้ามันจางคลายไป อันนี้เรียกว่าเป็นการเปลี่ยนอารมณ์ด้วยการทำสิ่งที่ดี แต่หลายคนนึกไม่ออก เพราะใช้แต่วิธีการเสพ เช่น เครียดก็ไปหาของกิน ไปฟังเพลง ไปดูหนัง ไปเที่ยวห้าง หรือว่าไปเที่ยวผับเที่ยวบาร์ มันก็เปลี่ยนอารมณ์เหมือนกัน แต่ว่าเป็นวิธีการที่เต็มไปด้วยโทษ มีวิธีการมากมายที่ไม่มีโทษและมีประโยชน์ เพราะฉะนั้นต้องรู้จักเปลี่ยนอารมณ์ เปลี่ยนการรับรู้ เปลี่ยนเรื่องคิด เปลี่ยนความสนใจ เพื่อช่วยทำให้อารมณ์ก็รบกวนจิตใจเราไม่ว่าจะนิวรณ์ 5 หรือว่าอารมณ์อกุศลต่างๆจางคลายไป

 

พอเรามีประสบการณ์ในการเจริญสติมากขึ้น ต่อไปก็ใช้วิธีการที่ดีกว่าคือ เห็น รู้ทันมัน ไม่เข้าไปเป็นมัน จะเป็นความเบื่อ ความเศร้า ก็ไม่ผลักไสมัน จะเป็นความโกรธก็ไม่กดข่มมัน แค่เห็นมัน ก็ช่วยถอนใจออกจากอารมณ์ ช่วยให้อารมณ์เหล่านั้นจางคลายได้ มันก็มีขั้นตอนของมันที่เราควรจะฝึกเอาไว้ และรู้หลายวิธีที่จะช่วยรักษาใจ ให้เป็นกุศล ไม่ถูกความทุกข์ครอบงำ 

3 พ.ย. 63 - ทำดีด้วยใจปล่อยวาง 

29 ต.ค. 63 - ก้าวสู่นิสัยใหม่ : ในช่วงที่ยังไม่เป็นนิสัยใหม่ แล้วเราพยายามที่จะสร้างให้เป็นนิสัยใหม่ จะมีแรงต้าน ต้องอาศัยความเพียร พยายาม จะมีความยากลำบาก การปฏิบัติธรรมก็เหมือนกัน หลายคนรู้ว่าดี แต่ว่าพอจะเดินจงกรม พอจะมานั่งสร้างจังหวะ บางคนอาจจะนิยมตามลมลมหายใจ ไม่อยากทำเท่าไร เพราะว่าความเคยชินเดิมๆ นิสัยเดิมๆเราทำอย่างอื่นมากกว่า เช่น อ่านหนังสือ พูดคุยกับคน หรือว่าจัดบ้าน ทำครัว พอจะต้องมาเปลี่ยนมาเป็นทำสมาธิ เจริญสติ มันจะยาก มันจะมีเหตุผลนานาชนิดว่าอย่าเพิ่งเลย เอาไว้ก่อน

ฉะนั้น เราต้องพยายาม เรารู้ว่านี่เป็นธรรมดาของทุกสิ่ง ไม่ว่าจะเป็นรูปธรรม นามธรรม ก็คือว่า มันจะมีแรงต่อต้านเหนี่ยวรั้งไม่ให้เราเปลี่ยนแปลง ทั้งๆที่ความเปลี่ยนแปลงมันเป็นธรรมดา มันเป็นธรรมชาติ แต่ธรรมชาติเองก็ไม่ยอมเปลี่ยนแปลงง่ายๆ อย่างฤดูฝน มันควรจะไปได้แล้ว เป็นฤดูหนาวได้แล้ว การที่จะเปลี่ยนจากฤดูฝนมาเป็นฤดูหนาว เป็นความเปลี่ยนแปลงของธรรมชาติที่สามัญมาก แต่เราก็เห็นแล้วว่าธรรมชาติยังไม่ยอมเปลี่ยนจากฤดูฝนเป็นฤดูหนาวง่ายๆ มันยังอิดออด หวงแหน แม้ว่า ความเปลี่ยนแปลงเป็นธรรมดา เป็นธรรมชาติ แต่ธรรมชาติก็ไม่ยอมเปลี่ยนแปลงง่ายๆ

 

ธรรมชาติของจิตใจร่างกายเราก็เหมือนกัน ยิ่งเราพยายามทำสิ่งที่ดี เราเห็นความสำคัญของการปฏิบัติธรรม แต่ถ้าเราไม่ต่อสู้กับตัวเอง ไม่เคี่ยวเข็ญตัวเอง หรือไม่มีวินัยกับตัวเอง มันทำไปได้ไม่กี่วัน มันก็เลิกแล้ว เพราะว่ามันไม่ใช่นิสัย เดิมอย่างที่เคยทำ นิสัยเดิมจะคอยต้าน เราก็ต้องรู้ทัน แล้วพยายามที่จะไม่ยอมแพ้มัน ต้องมีความเพียร แม้กระทั่งมาปฏิบัติแล้ว เช่น มาเจริญสติ เราจะมาเจริญสติเพื่อให้เกิดความรู้ตัวทั่วพร้อม หรือจิตเป็นสมาธิก็แล้วแต่ แต่นิสัยเดิมเป็นนิสัยที่หลงลืม ขาดสติ เรียกว่าฟุ้งซ่าน เราก็จะพบว่านิสัยเดิมมันไม่ยอมเลิกราง่ายๆ ทั้งๆที่พาตัวมาวัด หรือทั้งๆที่พาตัวมาเดินจงกรม นั่งสร้างจังหวะแล้ว นั่งสมาธิ 5 นาทีก็แล้ว 10 นาทีก็แล้ว บางทีครึ่งชั่วโมง ก็ยังฟุ้ง ยังหลง อันนี้ธรรมดา 

19 ต.ค. 63 - เดชแห่งบุญ : เดชแห่งบุญ ก็หมายถึงบุญทั้ง 3 นี้แหละ ไม่ใช่แค่บุญที่ชื่อว่าทาน หรือบุญที่ชื่อว่าศีลเท่านั้น แต่ยังรวมไปถึงบุญที่ชื่อว่าภาวนาด้วย เพราะว่าทานและศีลอาจจะปกป้องอันตรายหลายสิ่งหลายอย่างให้กับเราได้รวมทั้งอำนวยให้เกิดความสุขสวัสดีอย่างที่ว่านี้ เช่น อายุ วรรณะ สุขะ พละ บางทีก็อาจรวมไปถึงทรัพย์สมบัติด้วย

แต่ว่ามีอันตรายบางอย่างที่ทานและศีลปกป้องไม่ได้ เช่น โลกธรรม มี 8 อย่าง โลกธรรมฝ่ายบวกอาจจะเกิดขึ้นได้จากทานและศีล เช่น ได้ลาภ ได้ยศ ได้สุข ได้สรรเสริญ แต่ว่าเสื่อมลาภ เสื่อมยศ หรือถูกนินทาและทุกข์ ทานและศีลก็อาจจะปกป้องไม่ได้ เพราะว่ามันเป็นธรรมดาของโลก เขาถึงเรียกว่าโลกธรรม มันเกิดขึ้นกับทุกคน ไม่ใช่เฉพาะคนที่ไม่มีศีล คนทำความดีก็เจอเหมือนกัน ขนาดพระพุทธเจ้าก็ยังเจอโลกธรรมฝ่ายลบ ที่เรียกว่าอนิฏฐารมณ์

 

แต่ว่าแม้จะเจออนิฏฐารมณ์ เช่น เสื่อมลาภ เสื่อมยศ หรือว่านินทา หรือว่าทุกข์ แต่ถ้ามีบุญอีกตัวหนึ่ง คือบุญที่เกิดจากภาวนา มันก็จะไม่สามารถทำอันตรายให้เกิดกับจิตใจได้ เสียลาภ ก็เสียไป แต่ใจไม่ทุกข์ เสื่อมจากยศก็เสื่อมไป แต่ใจไม่ทุกข์ เจอคนนินทาว่าร้าย เขาก็ว่าไป แต่ใจไม่ทุกข์ หรือว่าเจอทุกข์อันเกิดจากธรรมชาติธรรมดาของสังขาร ใจก็ไม่ทุกข์ คือมีธรรมชาติธรรมดาของสังขารฝ่ายลบที่ยังไงๆ เราก็หนีไม่พ้น ได้แก่ ความแก่ ความเจ็บ ความพลัดพราก และความตาย 

15 ต.ค. 63 - ครองตนให้พ้นทุกข์ : ถีงเวลาเจอความผันผวนปรวนแปร ความเจ็บป่วยความพลัดพราก สติก็ช่วยรักษาใจ เสียอะไรก็เสียไปใจก็ยังเป็นปกติ สามารถครองตนไม่เสียผู้เสียคน สามารถรักษาใจให้เป็นปกติได้ อย่าลืมหน้าที่อันนี้ อย่าปล่อยให้ความสนุกสนานเพลิดเพลินชวนเราจนลืมจนหลง จนลืมหน้าที่นี้ เพราะมันง่ายมากที่คนเราจะประมาท พอมีสุขภาพดีมีกำลังวังชาก็เพลิดเพลินไปกับการใช้การเสพการหาความสุขจากร่างกายที่สุขภาพดี จนลืมไปว่าเรามีงานที่สำคัญอย่างหนึ่งที่ต้องทำคือการฝึกตน เพื่อที่จะก้าวข้ามความทุกข์ไปได้ 

4 ต.ค. 63 - ทำบุญที่ใจ : เทศน์ที่งานบุญสามัคคี วัดภูเขาทอง

3 ต.ค. 63 - สร้างสามัคคีภายนอกและสามัคคีภายใน : บรรยายงานบุญกฐินสามัคคีวัดป่าสุคะโต

 

หลายคนก็รู้ว่าความโกรธไม่ดี แต่ว่าก็ปล่อยให้ความโกรธมาเผาลนจิตใจ หลายคนก็รู้ว่าความพลัดพรากสูญเสียเป็นธรรมดา แต่สูญเสียทีไรก็เศร้าโศกเสียใจทุกที ไม่สามารถหักห้ามจิตใจได้ หลายคนก็รู้ว่ามีกิ๊กไม่ดีแต่ก็ห้ามใจไม่ได้ อันนี้เรียกว่าเป็นเพราะสมองกับหัวใจไม่สามัคคีกัน แต่ถ้าเกิดว่าเราสามารถที่จะสร้างความสามัคคีกัน แต่ถ้าเกิดว่าเราสามารถสร้างความสามัคคักันระหว่างสมองกับหัวใจได้ คืออะไรที่ไม่ดี จิตใจก็คล้อยตาม ไม่ทำสิ่งนั้น อะไรที่สมองบอกว่าดี อะไรที่มีเหตุผลบอกว่า ดี ถูกต้อง จิตใจก็ทำสิ่งนั้น อะไรที่ไม่ดี จิตใจก็หลีกเลี่ยง ถ้าเป็นอย่างนั้นได้เราก็จะประสบความสุขความเจริญก้าวหน้าได้

 

อะไรที่จะทำให้สมองกับหัวใจ เหตุผลกับอารมณ์ มันสามัคคีกัน ก็คือ คุณธรรมที่เรียกว่าสติ สมาธิ และก็ปัญญา ถ้าเรามี 3 สิ่งนี้เป็นอย่างน้อย เราก็สามารถที่จะเชื่อมให้เกิดความเป็นหนึ่งเดียวกันระหว่างสมองกับหัวใจ ระหว่างเหตุผลกับอารมณ์ ความคิดกับความรู้สึก คิดอย่างไรว่าดี ใจก็คล้อยไปตามสิ่งนั้น อะไรที่รู้ว่าไม่ดีใจก็ไม่ไปเกี่ยวข้องด้วย

 

เดี๋ยวนี้เรารู้ดีทุกอย่างแต่ว่าใจไม่คล้อยตามหรือหักห้ามใจไม่ได้ เพราะจิตใจเราอ่อนแอ เราเน้นแต่เรื่องสมอง เราเน้นแต่เรื่องเหตุผล แต่เราลืมพัฒนาอารมณ์ เราลืมพัฒนาจิต ให้มีความรู้สึกที่ดีงาม และถ้าความรู้สึกของเราหรืออารมณ์ของเราพัฒนา บางครั้งแม้จะมีเหตุผลที่พิกลพิการ เหตุผลที่มันทะแม่งๆ ใจ ก็ไม่คล้อยตาม เช่น เวลาจะทำอะไร บางทีมันมีเหตุผลว่า ทำไปทำไม ทำแล้วเราจะได้อะไร เห็นคนเขาเป็นลมอยู่ เห็นเขาล้มตัวอยู่ เราก็เดินผ่านเฉย ไม่สนใจที่จะช่วย เพราะมันมีเหตุผลว่าถึงเราไม่ทำ คนอื่นก็ทำ หรือมีเหตุผลว่าทำแล้วจะได้อะไร แต่ถ้าใจมีคุณภาพ มีเมตตา มันก็จะไม่คล้อยตามเหตุผลถึงแม้จะทำแล้วไม่ได้อะไร แต่ที่จริงแล้วเราก็ไม่ควรที่จะละเลยคนที่กำลังทุกข์ คนที่กำลังยากอยู่ จิตที่มีเมตตา ก็จะทำให้เราลงมือช่วยเหลือ

 

แม้ว่าเราจะไม่ได้อะไร แต่ว่าสิ่งที่เกิดขึ้นก็คือคนที่ทุกข์ยากนั้น ได้รับความเอื้อเฟื้อได้รับการช่วยเหลือบรรเทา ถ้าเราติดกับเหตุผลมากไปบางทีเหตุผลก็พาเราหลงทางได้ แต่ถ้าเกิดว่าใจเรามีเมตตามีสติ เราจะไม่ค่อยตามเหตุผลมากนัก เพราะบางครั้งเหตุผลสวยหรูแต่มันเป็นเหตุผลของกิเลส คนที่คอรัปชั่นทุจริต ก็มีเหตุผลสวยหรูทั้งนั้นแหละ คนติดเหล้าติดยาก็มีเหตุผลสวยหรูทั้งนั้น แต่ถ้าหากว่าใจเป็นใจที่มีสติไม่หลง มีเมตตากรุณา มันก็จะไม่คล้อยตามหรือหลงเชื่อเหตุผลมากนัก ตรงนี้ที่เรียกว่าสามัคคีระหว่างเหตุผลกับอารมณ์ สมองกับหัวใจ คือกลมกลืนเป็นหนึ่งเดียวกัน ซึ่งจะสามารถเป็นแรงผลักดันให้เราทำสิ่งที่ดีงามสิ่งที่ถูกต้องได้

 

สรุปก็คือว่าสามัคคีธรรมมีประโยชน์เป็นสิ่งที่มีคุณค่าและเราก็ควรจะสร้างให้เกิดขึ้นทั้งในระหว่างเรากับผู้อื่น ไม่ว่าจะเป็นระหว่างบุคคล ห รือภายในกลุ่ม ขยายรวมไปถึงผู้คนที่ใกล้และไกลออกไป เรามีน้ำใจ เรามีทาน เรามีปิยวาจา อากาศ จริยาเป็นเครื่องสมานน้ำใจให้เกิดมิตรภาพ และมีความเสมอต้นเสมอปลายหรือว่าความร่วมทุกข์ร่วมสุขที่เรียกว่าสมานัตตตาเป็นตัวเสริมขณะเดียวกันก็อย่าลืมสร้างสามัคคีธรรมในตัวเราด้ว สามัคคีระหว่างกายกับใจ สามัคคีระหว่างสมองกับหัวใจสามัคคีระหว่างเหตุผลกับอารมณ์หรือระหว่างความคิดกับความรู้สึกสิ่งที่จะเป็นตัวบุกเบิกทำให้เกิดสามัคคีได้ ก็คือสติ เพราะถ้ามีสติแล้ว คุณธรรมข้ออื่นก็จะตามมาโดยง่าย ไม่ว่าจะเป็นเมตตา กรุณา ปัญญา