Luangpor Paisal Visalo‘s Podcast (ธรรมะ จาก หลวงพ่อไพศาล วิสาโล)

24 ส.ค. 67 - โชคดีที่ได้บวช : ถ้าเรามีความสุขเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง การบวชให้ดี บวชให้ถูกศีลถูกธรรม มันก็กลายเป็นเรื่องง่าย แต่ถ้าไม่มีความสุขแล้ว อย่าว่าแต่การบวชให้ดีเลยนะ แม้กระทั่งการบวชไปได้นาน ๆ ก็กลายเป็นเรื่องยากเพราะมันทรมาน ทรมานจากการที่ต้องอดกลั้น อดกลั้นในการหาความสุขมาปรนเปรอตน หรือว่าบางคนก็ยังอดกลั้นไม่ไหว ก็ไปเผลอหาความสุขจากการเสพ จากการสัมผัส มาปรนเปรอตนจนผิดศีล ผิดวินัย ก็เกิดความเดือดเนื้อร้อนใจ ยิ่งยากกว่า

ก็พูดทำนองนี้แหละ ถ้าอยากรู้ว่าพูดอะไรบ้างเต็ม ๆ ก็คอยดูคลิปที่เขาจะปล่อยออกมา รวมทั้งคลิปของพระรูปอื่น แม่ชีและภิกษุณี ผู้จัดเขาก็จะปล่อยออกมาในเร็ว ๆ นี้ ก็จะได้ดูเต็ม ๆ เพราะที่พูดมานี้ก็พูดแบบย่อ ๆ แล้วก็ปิดท้ายด้วยเทศน์ของหลวงพ่อพุทธทาส เขาเอาไมโครโฟนที่ท่านเคยใช้ที่สวนโมกข์นี้มาตั้งไว้บนเวที หลายคนบอกว่า เห็นไมโครโฟนแล้วมันให้ความรู้สึกมากเลย เหมือนกับว่าท่านกำลังมาพูด ที่ท่านพูด มีตอนหนึ่งท่านบอกว่า การได้บวชเป็นโชคดีนะ ที่ทำให้ชีวิตชาติหนึ่งมันมีค่าอย่างที่สุด ผมโชคดีมากเลยที่ได้บวช ถ้าไม่ได้บวช ก็คงจะไม่มีโอกาสได้ทำให้ชีวิตมีคุณค่าอย่างที่ได้บวช

 

ท่านก็พูดถึงว่าการบวชนี้มันมีคุณค่าต่อท่านอย่างไรบ้าง ทำให้ท่านได้เรียนรู้ในหลายสิ่งหลายอย่างที่ไม่ได้รู้ และทำให้ทำประโยชน์ให้กับผู้อื่นได้อย่างที่ฆราวาสทำไม่ได้ ก็พูดประมาณ 7 นาที 8 นาที เป็นการปิดท้าย หลายคนบอกว่าเป็นการปิดท้ายที่น่าประทับใจมาก เพราะทำให้เกิดศรัทธาในการทำความดี ถึงแม้จะไม่ได้เป็นพระแต่ว่าก็เกิดศรัทธาในการฝึกฝนตน 

23 ส.ค. 67 - ธรรมะจากพระหนุ่ม : ท่านพูดไว้น่าสนใจอย่างหนึ่ง ท่านพูดว่า “ธรรมะนี้ไม่ทิ้งใครนะ” จากประสบการณ์ของท่านเอง ท่านเป็นคนที่ท่านใช้คำว่าไม่ค่อยเอาไหน แต่ปรากฏว่าธรรมะก็ไม่ได้ทิ้งท่านเลย คนอย่างท่านก็ยังได้ประโยชน์จากธรรมะได้

ท่านบอกว่า “ไม่มีใครที่ไม่ดีพอสำหรับธรรมะ แม้จะแย่แค่ไหน ก็ยังมีดี ที่ได้ประโยชน์จากธรรมะได้ ถ้ามีกัลยาณมิตร” ก็เป็นคำพูดที่น่าสนใจมาก

 

อันนี้พูดจากประสบการณ์ของตัวท่านเอง ว่าแม้ท่านจะดูเกเร แต่ท่านก็ได้ประโยชน์จากธรรมะเยอะ ชีวิตเปลี่ยนได้ก็เพราะธรรมะ จึงบอกว่าธรรมะนี่ไม่ทิ้งใครแม้แต่คนเดียว ไม่มีใครที่ไม่ดีพอสำหรับธรรมะ

 

ท่านก็ยังบอกอีกนะว่า เวลาเราเห็นพระรูปใดที่น่าเคารพ ขอให้เรามองไปว่า เบื้องหลังของท่านนั้นมีคนที่เสียสละมากมาย เช่น พ่อแม่ คนเหล่านี้ต้องทุกข์ ทุกข์เพื่อที่จะให้มีพระดีๆ 1 รูป เพราะฉะนั้น มองไปให้ลึกให้ไกลถึงคนที่เขาเสียสละ พ่อแม่พี่น้องที่เขาทุกข์ เพื่อที่จะได้มีพระที่ผู้คนศรัทธา

23 ส.ค. 67 - ประพฤติธรรมตามรอยหลวงพ่อ :  ไม่เป็นไร อะไรก็ได้ ช่างหัวมันเถอะ” อันนี้ไม่ใช่ใช้กับเฉพาะคนหรือเสียงที่มากระทบหูเรานะ แต่ควรใช้กับสิ่งที่เกิดขึ้นในใจ ในหัวของเราด้วย ยอมให้มันเกิดขึ้นได้ อนุญาตให้มันเกิดขึ้นได้ เพราะว่าใจก็เหมือนกับศาลาหลังนี้ ใครจะมาใช้ ใครจะมาพัก ใครจะมานั่ง ใครจะมาอาศัยก็ได้ จะเป็นคนรวย จะเป็นคนจน จะเป็นคนติดยา จะเป็นพระ ก็สามารถจะมานั่งบนศาลานี้ได้ เพราะมันไม่ใช่ของเรา เราจะไปสั่งให้คนนี้ห้ามใช้ คนโน้นใช้ได้ ไม่ได้ ศาลานี้หรือถ้าพูดให้ชัดคือที่พักริมทาง มันไม่ใช่ของเรา เพราะฉะนั้นใครจะมาพัก ใครจะมาใช้ประโยชน์ เราก็ยอมรับ ก็แค่ดูเฉยๆ ใจมันไม่ใช่ของเรา เพราะฉะนั้น อะไรเกิดขึ้นก็ยอมให้มันแสดงตัวออกมา เราก็แค่ดูมัน อันนี้เรียกว่ารู้ซื่อๆ ไม่ไปขับไล่ ไม่ไปไสส่ง

แล้วยิ่งดีกว่าก็นั้นคือว่า หาประโยชน์จากสิ่งที่เกิดขึ้น จะเป็นความโกรธ ความหลง ความทุกข์ ความหงุดหงิดก็มีประโยชน์ หลวงพ่อบอกว่ามันเป็นปัจจัยให้เกิดความรู้สึกตัว อุปกรณ์สอนให้เกิดสติที่รวดเร็วฉับไว ถ้าเรารู้จักอนุญาตให้สิ่งเหล่านี้มันเกิดขึ้นได้ในใจเรา ต่อไปมีอะไรเกิดขึ้นรอบตัวเรา เราก็อนุญาตให้มันเกิดขึ้นได้ ไม่คาดหวังว่าต้องเป็นอย่างอื่น ยอมรับได้ ที่ไม่ดีก็แก้ไขกันไป แต่ว่าขณะที่มันเกิดขึ้น ก็ก็ยอมรับว่ามันเกิดขึ้นแล้ว ป่วยการที่จะโวยวายตีโพยตีพาย ต่อไปเมื่อถึงเวลาแก่ก็ยอมรับได้ อนุญาตให้มันเกิดขึ้นได้ ถึงเวลาเจ็บป่วยก็ยอมรับได้ อนุญาตให้มันเกิดขึ้นได้กับกายนี้ แต่ใจไม่ทุกข์ด้วย และนั่นแหละ ถึงเวลาที่เราจะตาย เราก็อนุญาตให้ความตายเกิดขึ้นกับเรา หรืออนุญาตให้ร่างกายนี้มันหมดลมได้ ความตายจะไม่ใช่เรื่องน่ากลัว

 

ถ้าเรานับถือหลวงพ่อเป็นครูบาอาจารย์ จำเป็นมากที่เราจะต้องประพฤติและปฏิบัติตามคำสอนของท่าน ประพฤติธรรม ปฏิบัติธรรมตามรอยท่าน ไม่ใช่เอาท่านเป็นแค่ที่พึ่งทางใจ ซึ่งตอนนี้ก็ไม่อาจจะเป็นที่พึ่งทางใจเราได้เท่าไรแล้ว แต่ท่านจะเป็นแสงสว่างนำทางชีวิตของเราได้ ที่จริงท่านไม่ใช่แสงสว่างนำทางชีวิตนะ ท่านเดินนำทางเราไปเลย หน้าที่ของเราก็คือเดินตามท่าน ประพฤติธรรมและปฏิบัติธรรมตามรอยท่าน นี่แหละที่เรียกว่าเป็นการบูชาคุณหลวงพ่ออย่างแท้จริง 

17 ส.ค. 67 - กัลยาณมิตรคู่ชีวิต 

15 ส.ค. 67 - ตัวเพิ่มทุกข์ให้ใจ : ความทุกข์ของคนเรา บ่อยครั้งเกิดจากการที่เราไปตั้งความคาดหวังของตัวเอง หรือไปสร้างความคาดหวังให้กับคนอื่น ถ้าลดตรงนี้ลงได้ ความทุกข์ก็ลดลงไปด้วย 

14 ส.ค. 67 - รู้จักทักท้วงภาพปรุงแต่งในใจ : ถ้าเราไม่รู้จักทักท้วงความคิด เชื่อมันทุกอย่าง เราก็แย่ บางทีมันหลอกให้เราทำร้ายตัวเอง คนที่ฆ่าตัวตายหรือแม้แต่คนที่ซึมเศร้า เพราะว่าเขาเชื่อความคิดของตัวเอง แล้วหลงจมอยู่กับความคิดในทางลบทางร้ายเหล่านั้น จนเอาตัวไม่รอด แล้วที่จริงที่ไปเชื่อคนอื่นไปเชื่อแก๊งคอลเซ็นเตอร์ เพราะลึกๆ มันเชื่อตัวเอง เชื่อความคิดว่าเขาพูดจริง หรือเชื่อความโลภ เชื่อความกลัว แก๊งคอลเซ็นเตอร์เขามาหลอกโดยอาศัยความกลัวบ้าง อาศัยความโลภ กระตุ้นความโลภของเราบ้าง พอมีความโลภ ความกลัวเกิดขึ้นในใจ เราก็เชื่อ ยอมทำตามอำนาจของมัน

คนเราถ้าไม่เชื่อ ถ้ารู้จักทักท้วงความคิดหรือทักท้วงอารมณ์ของตัวเอง จะไม่ตกเป็นเหยื่อของแก๊งคอลเซ็นเตอร์ง่ายๆ แต่นี่เป็นเพราะเชื่อความคิด เชื่ออารมณ์ของตัว เลยตกเป็นเหยื่อของแก๊งคอลเซ็นเตอร์ ฉะนั้นเราต้องรู้จักทักท้วงความคิดของเรา หรือความคิดที่เกิดขึ้นในใจเรา จะว่าเป็นความคิดของเราก็ไม่ใช่ มันแค่เป็นความคิดที่เกิดขึ้นในใจ

 

ความคิดบางอย่าง เสียงบางอย่างในหัวมันก็แย่นะ ด่าพ่อด่าแม่ จ้วงจาบผู้มีพระคุณ นั่นไม่ใช่เสียงของเรา ไม่ใช่ความคิดของเรา ถ้าเราเผลอไปคิด ไปเหมาว่ามันคือความคิดของเรา เสียงในหัวของเรา เราก็ทุกข์เลย แต่ที่จริงไม่ใช่ มันไม่ใช่ของเรา แม้มันจะเกิดขึ้นในใจ แต่ถ้าไม่หลงเชื่อ มันก็ทำอะไรใจเราไม่ได้ ฉะนั้นหัดทักท้วงความคิด ภาพปรุงแต่งในใจ รวมทั้งอารมณ์ที่เกิดขึ้นด้วย อย่าปล่อยให้มันครองใจเรา จนมีอำนาจเหนือเรา หรือพาเราเข้ารกเข้าพง หรือพาเราตกนรกก็มี 

13 ส.ค. 67 - ใจปลอดภัยเมื่อมีชัยภูมิ : อย่าไปคิดเอาสิ่งอื่นเป็นชัยภูมิ จะเป็นที่สูงอยู่บนเขา อันนั้นมันก็เป็นชัยภูมิชั่วคราว ไม่ใช่ชัยภูมิที่แท้ เพราะว่าแม้จะอยู่ในปราสาทที่มีกำแพงแน่นหนา อยู่บนที่สูง กายอาจจะปลอดภัยแต่ใจก็ทุกข์ ทุกข์เพราะไปทำชั่ว หรือทุกข์เพราะว่าเจอความผันผวนแปรปรวน เจอความผิดหวัง ถ้าเรายังสัมผัสกับความรู้สึกตัวได้ไม่ต่อเนื่อง อย่างน้อยก็เอาปัจจุบันขณะ นี่เป็นชัยภูมิได้ พยายามดึงจิตให้กลับมาอยู่กับปัจจุบัน อย่าปล่อยให้ใจมันไหลไปอดีต ลอยไปอนาคต ขืนปล่อยใจให้เพ่นพ่านอย่างนี้ใจก็จะตกเป็นเหยื่อของความทุกข์ เป็นเหยื่อของกิเลสได้ง่าย เอาใจอยู่กับปัจจุบันเมื่อไหร่ความรู้สึกตัวก็เกิดขึ้น

อย่างตอนนี้เรากำลังฟังธรรมถ้าใจเราอยู่กับปัจจุบันก็คือฟังธรรม มันก็เกิดความรู้สึกตัวได้ง่าย เวลาใจเผลอคิดโน่นคิดนี่ก็มีสติรู้ รู้แล้วก็วาง ส่วนใหญ่ก็มักจะคิดเรื่องอดีตเรื่องอนาคตนั่นแหละ กลับมาอยู่กับปัจจุบัน มีเสียงมารบกวนทำให้ใจส่งออกนอกก็กลับมาอยู่กับปัจจุบันอย่างที่เล่าเมื่อวาน ที่พระพุทธเจ้าตรัสเตือนนางที่มาถวายภัตตาหารว่า อย่าไปใส่ใจกับถ้อยคำของคนที่โกรธ หรือคำต่อว่าด่าทอของใครเลย ให้ใส่ใจกับสิ่งที่กำลังทำในปัจจุบัน

 

การที่เราจิตกลับมาอยู่กับปัจจุบัน มารับรู้สิ่งที่กำลังทำในปัจจุบัน มันก็จะช่วยให้เราเกิดความรู้สึกตัวได้ โดยเฉพาะถ้าเกิดว่าเราทำอะไรก็ตามก็รู้ว่ากำลังทำสิ่งนั้น ไม่หลงจมอยู่กับสิ่งนั้นจนกระทั่งลืมตัว มันก็มีทำอะไรก็ตามนี่ทำแล้วก็ใจจมอยู่กับสิ่งนั้น ที่ง่าย ๆ อย่างเช่น ดูหนังฟังเพลง คนที่ดูหนังฟังเพลงใจเขาก็อยู่กับหนังอยู่กับเพลง แต่ว่ามันจมดิ่งจนลืมเนื้อลืมตัว

 

หรือบางคนทำงาน ทำงานจนลืมตัว ลืมเวล่ำเวลา ลืมเวลาหลับเวลานอน ลืมนัดลืมหมาย อยู่กับปัจจุบันนี่มันต้องมีสติด้วย อยู่กับสิ่งที่ทำนี่ก็ต้องมีสติจึงจะอยู่กับปัจจุบันได้ แต่อย่างน้อยถ้าหากว่าเรารู้จักปล่อยวางอดีต วางอนาคต ปัจจุบันนี่ให้เป็นที่มั่นของใจ มันก็เกิดความรู้สึกตัวได้ไม่ยาก แต่ถ้าจะให้ดีก็ต้องอยู่กับความรู้สึกตัวนั่นแหละ

 

ความรู้สึกตัวที่เกิดจากใจที่รู้กาย ไม่ว่าจะเป็นลมหายใจ หรือกายที่เคลื่อนไหวไปมาเวลาทำกิจต่าง ๆ ทำความรู้สึกตัวให้เกิดขึ้น เอาความรู้สึกตัวเป็นที่มั่นของใจ เป็นชัยภูมิของใจ มันก็ช่วยทำให้จิตใจเราปลอดภัยจากอันตรายและจากความทุกข์ได้ 

12 ส.ค. 67 - ปลูกสติดุจปลูกต้นไม้ : ฉะนั้นการที่เราเจริญสติ จะได้ผลบางทีก็ต้องใช้วิธีที่นุ่มนวล หลวงพ่อเทียนท่านแนะนำอาตมา แล้วก็หลายคนตอนที่มาปฏิบัติใหม่ ๆ ว่า ให้ทำเล่น ๆ อย่าไปเอาจริงเอาจังกับมัน แต่ทำทั้งวัน

ท่านใช้คำพูดว่าทำเล่น ๆ แต่ทำจริง ๆ ทำเล่น ๆก็คือว่าอย่าไปหวังผล อย่าไปบังคับ อย่าไปหักหาญจะเอาให้ได้ จะเอาให้ได้ อันนั้นไม่ใช่การทำเล่น ๆ แต่ว่าให้ทำจริง ๆ คือทำทั้งวัน ทำทั้งวันก็หมายความว่าเผลอก็ไม่เป็นไร แต่ว่ารู้ตัวเมื่อไหร่กลับมา บางทีทำทั้งวันแต่จริง ๆ เผลอทั้งวัน ก็ธรรมดา ไม่ต้องหงุดหงิดเสียใจ สวดมนต์ทำวัตรเผลอไปสัก 50% หรือ 70% ไม่เป็นไร ก็ทำไปเรื่อย ๆ

 

พอทำไปเรื่อย ๆ มันก็จะดีขึ้นเรื่อย ๆ บางทีก็ต้องให้กำลังใจ ต้องรู้จักปลุกปลอบ บางทีก็มีการข่มบ้าง ขู่บ้าง แต่ว่าทั้งหมดนี้มันก็ต้องยอมรับความจริงว่าจิตไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของเรา จะบังคับให้เป็นไปดั่งใจเรา หรือจะบงการให้เป็นไปตามความต้องการของเราไม่ได้

 

สิ่งที่เราทำได้คือทำความเพียร และวางจิตวางใจให้ถูกต้อง คือวางจิตให้เป็นกลาง ๆ ไม่เผลอ ไม่เพ่ง เผลอก็ไม่ใช่ ไปเพ่งก็ไม่ถูก ไปกดข่มก็ไม่ใช่ หรือว่าจะไหลตามมันก็ไม่ถูก ถ้าวางใจเป็นกลาง ๆ ได้ แล้วก็เติมด้วยความเพียร มันก็มีโอกาสที่ต้นไม้แห่งสติหรือต้นไม้แห่งธรรมจะเจริญงอกงามในใจเราได้ จะใช้วิธีอื่นนี้มันไม่ได้ มันผิดธรรมชาติ 

11 ส.ค. 67 - รู้จักเมินสิ่งเย้ายวนและยั่วยุ : การที่ใจเรานี่ไม่ชอบสิ่งใด แล้วถ้าขาดสติ มันก็จะไปจมอยู่กับสิ่งนั้นด้วยอาการที่ผลักไส ลืมไปเลยนะว่ากำลังทำอะไรอยู่ในปัจจุบัน ถึงแม้ว่าเราจะไม่ได้ฟังธรรมจากพระพุทธเจ้าซึ่งเตือนให้เรามีสติ แต่ถ้าเราเจริญสติด้วยตัวของเราเอง สตินั้นก็จะดึงจิตของเราให้กลับมาใส่ใจอยู่กับสิ่งที่กำลังทำในปัจจุบัน ไม่ตกเป็นเหยื่อของกิเลสหรือความหลง

และวิธีการปฏิบัติก็ไม่ได้มีอะไรมากไปกว่าการที่เรียนรู้จากความหลงบ่อย ๆ หลงเพราะเจอสิ่งที่เย้ายวนใจ หรือหลงเพราะว่าเจอสิ่งที่ยั่วยุ ไม่ว่าจะหลงเพราะว่าหลงใหลหรือว่าผลักไสก็ตาม ถ้าเราหมั่นฝึกอยู่เสมอ มันจะรู้ทันได้ไว รู้ทันได้ไว แล้วกลับมาได้เร็ว กลับมาอยู่กับปัจจุบัน

 

มันไม่ได้มีทางลัด จะใช้วิธีบังคับจิตไม่ให้ความคิดฟุ้งซ่านเกิดขึ้น หรือจะไปบังคับสิ่งแวดล้อมให้มีแต่สิ่งดี ๆ มันก็ไม่ใช่ เพราะแม้จะมีสิ่งดีเกิดขึ้นกับเรา แต่ถ้าเราเกิดหลงใหลในความเย้ายวนของมัน เราก็ขาดสติเหมือนกัน แต่ถ้าเรารู้จักที่จะวางใจเป็นกลางต่อสิ่งต่าง ๆ เจอสิ่งเย้ายวน ก็ไม่ใส่ใจ เมินมัน เจอสิ่งที่มายั่วยุ ก็ไม่ใส่ใจ รู้จักเมิน ใจเราก็จะอยู่กับปัจจุบันได้ต่อเนื่อง มีสมาธิ

 

สติช่วยให้เราเมินสิ่งที่เย้ายวนหรือสิ่งที่ยั่วยุ ทำให้ใจตั้งมั่นอยู่กับปัจจุบัน แต่ว่าใหม่ ๆ มันก็คงจะไม่เมินหรอก ก็คงจะหลงใหล หรือไม่ก็ผลักไส กว่าจะรู้ว่าโดนกิเลสหลอกก็พลาดท่าเสียทีซ้ำแล้วซ้ำเล่า แต่ว่าการพลาดท่าเสียที หรือการหลงติดในกับดักของกิเลสแต่ละครั้ง จะสอนเราให้รู้จัก ให้รู้ทาง รู้จักอุบายของกิเลส แล้วก็ไม่หลงเชื่อมันง่าย ๆ กลับมารู้สึกตัวได้ไวขึ้น

 

เพราะฉะนั้นเวลาใจมันหลง มันลอย ก็อย่าไปโมโห อย่าไปหงุดหงิดตัวเอง ถือว่าเรากำลังเก็บเกี่ยวบทเรียน เพื่อฝึกสติให้รวดเร็ว ปราดเปรียว 

10 ส.ค. 67 - ฝึกใจให้อยู่เหนือสัญชาตญาณ : เวลามีใครพูดไม่ดีกับเรา ทันทีที่เสียงมากระทบหู มันปรุงเลยมีตัวกูขึ้นมารับคำด่า รู้สึกเจ็บ รู้สึกปวด เหมือนกับว่ามีของแหลมมาทิ่มตัว เพียงแต่ว่าไอ้เสียงนี้ เสียงด่านี้ มันไม่ใช่ของแหลม แต่พอมีตัวกูออกรับ มันก็เจ็บ ก็โกรธ เขาเรียกว่าป้า เขาเรียกว่าลุง หรือเขาด่าว่าเอาสัตว์สารพัดมาประเคนใส่เรา เอาตัวกูเข้ารับก็โมโห

มันปรุงตัวกูได้เร็วมาก แต่ว่าสติของเราก็สามารถจะเร็วกว่านั้นได้ หรือเร็วเท่า ๆ กัน จนกระทั่งแม้มีการกระทบ เสียงกระทบหู หรือว่ามีของแหลมมาทิ่มกาย มีค้อนมาถูกนิ้ว เกิดความเจ็บขึ้นมา แต่ว่าไม่ปรุงตัวกูขึ้นมาเป็นผู้เจ็บ ตรงข้ามคือเห็นความเจ็บ เห็นความโกรธ เห็นความกลัว

 

อันนี้มันน่าอัศจรรย์มาก บ่อยครั้งเราอยู่กับความคิด จนกระทั่งปล่อยให้ความคิดเป็นนาย ไม่ใช่แค่อารมณ์เท่านั้น ความคิดด้วย พอมีความคิดเกิดขึ้นก็ไม่รู้ทัน ปล่อยให้ความคิดมันสั่งเราให้ทำนั่นทำนี่ เช่นเดียวกันพอมีอารมณ์ ก็ปล่อยให้อารมณ์เข้ามาครอบงำสั่งให้กายทำโน่น หรือว่าคำพูดออกมาในทางที่ด่าว่าด่าทอผู้คนเป็นการตอบโต้ แต่สติของเรานี้มันไว ไวพอ ๆ กันที่ทำให้ไม่พูด ไม่ทำอย่างนั้น

 

ฉะนั้นในการที่คนเรานี้ไม่ใช่แค่คิดก่อนทำเท่านั้น เรายังสามารถจะรู้ รู้ทันอารมณ์ก่อนที่จะคิดด้วย แล้วพอเรารู้ทันอารมณ์ก่อนที่จะคิด การที่จะตัดสินใจทำอะไร มันก็จะเป็นไปในทางที่ถูกต้อง ไม่ทำให้เกิดความทุกข์ ความเสียใจในภายหลัง