Luangpor Paisal Visalo‘s Podcast (ธรรมะ จาก หลวงพ่อไพศาล วิสาโล)

7 ก.พ. 65 - ฉวยโอกาสใช้เวลาให้คุ้มค่า : ในเมื่อเราเห็นว่าเวลาเป็นสิ่งมีค่า ก็ไม่ควรจะเสียเวลาไปกับความทุกข์ ยุคนี้มีแต่พูดว่าเวลาเป็นเงินเป็นเป็นทองแต่ว่ากลับหมดเวลาไปกับความทุกข์ ความเศร้า ความเครียด ความวิตกกังวลมากเหลือเกินจนไม่เป็นอันทำอะไรเลย มันสวนทางกันเลย เรียกว่าเวลามีค่า แต่ก็หมดไปกับความทุกข์ความเครียดความหงุดหงิดความทุกข์ความเศร้าความเบื่อ อย่างนี้เพราะไม่รู้จักใช้เหตุการณ์ต่างๆมาเป็นเครื่องฝึกจิตใจของเรา

เพราะฉะนั้นถ้าเรารู้จักฉวยโอกาสไม่ว่าจะทำอะไรก็ฝึกสติไปด้วยในตัว ไม่ว่าเจออะไรก็ถือว่าเป็นแบบทดสอบคุณภาพจิตของเรา แบบนี้ถึงจะเรียกว่าวันทั้งวันเป็นของการปฏิบัติธรรมวันทั้งวันเป็นสิ่งที่มีคุณค่าขึ้นมา แทนที่จะหมดไปกับความทุกข์ความเศร้าโศก หมดเวลาความเครียด ซึ่งมันก็คือการปล่อยเวลาให้สูญเปล่าโดยเปล่าประโยชน์ ปล่อยให้ตัวเองจมอยู่ในความทุกข์ อย่างที่หลวงพ่อคำเขียนว่าทุกข์ฟรีๆ ทุกข์แต่ละทีต้องได้อะไรกลับ จึงจะเรียกว่าคุ้มค่ากับความทุกข์ ไม่ใช่เรียกว่าทุกข์แล้วไม่ได้อะไรเลย 

3 ก.พ. 65 - สิ่งเตือนใจให้รู้ตัว : การเห็นรู้ทันความคิดและอารมณ์ มันสำคัญ ที่จะทำให้เรา ออกจากความทุกข์ได้ไว อย่างที่เล่าเมื่อวานเด็กเห็นลูกประคำ เด็กร้องอู้ฮู เด็กเห็นความดีใจ ความดีใจก็เป็นอารมณ์อย่างหนึ่ง ที่มันสามารถเป็นการบ้านเพื่อฝึกสติได้ มันมีอารมณ์ต่างๆ เกิดขึ้นมากมาย ทั้งบวกทั้งลบ ทั้งขึ้นและลง ทั้งฟูทั้งแฟบ ส่วนใหญ่ก็ชอบอารมณ์ที่ฟู เราไม่ชอบอารมณ์ที่แฟบ แต่ไม่ว่าจะฟูหรือแฟบ หรือว่าขึ้นหรือลงเนี่ยสิ่งที่ควรทำสำหรับนักปฏิบัติก็คือว่าการดูมันเห็น ถ้าไม่เห็นอารมณ์ฟู มันจะเห็นอารมณ์แฟบได้อย่างไร ถ้าไม่เห็นความดีใจหรือไม่เห็นข้างในมันดีใจแล้วจะเห็นความเสียใจหรือรู้ทันเมื่อข้างในมันเสียใจได้อย่างไร สติพอเห็นอารมณ์พวกนี้แล้ว จิตที่เคยฟูเคยแฟบก็กลับเป็นปกติ จิตที่มันเคยกระเพื่อมขึ้นกระเพื่อมลงก็กลับมาเป็นปกติแล้วสิ่งที่ตามมาคือความสงบเหมือนกับน้ำที่ราบเรียบ

นี่ก็คือสิ่งที่เราควรจะรู้จักทำความคุ้นเคยกับภาวะเช่นนี้เอาไว้ แล้วทั้งหมดนี้ สติมันทำงานของมันเองเราไม่ต้องสั่ง เพียงแต่ว่าเราพยายามช่วยสติให้เขาแข็งแรงปราดเปรียวว่องไวด้วยการปฏิบัติบ่อยๆ อย่างที่ว่าพอเรามีสติที่ดีก็เหมือนกับมีเซ็นเซอร์ เซ็นเซอร์ที่คอยทำงานโดยอัตโนมัติบอกเราเอง เหมือนกับเวลาเราเดินผ่านโคมไฟ โคมไฟมันมีเซ็นเซอร์นะพอมีคนเดินผ่านก็สว่าง

 

สติมันก็ทำงานคล้ายๆ กัน มันเป็นเซ็นเซอร์ของใจเวลามีอารมณ์จรเข้ามาไม่ว่าดีใจเสียใจไม่ว่าความโกรธความเกลียดความเครียดความลิงโลดความเบื่อความเซ็ง มันจรเข้ามาในใจสติมันทำงานบอกเราเลย เหมือนกับเซ็นเซอร์ที่มันสว่างขึ้นมาเมื่อมีอะไรเดินผ่าน ฉะนั้นก็ทำให้เรามีเครื่องรักษาใจที่ดีมันก็เหมือนกับเซนเซอร์ที่คอยบอกเรา เวลามีไฟเกิดขึ้นในอาคารเพียงแค่มันมีควันกรุ่นขึ้นมา เซ็นเซอร์ก็ทำงานบอกเราล่ะสติก็ทำงานอย่างนั้นล่ะเป็นเซ็นเซอร์ เพราะฉะนั้นเวลามีอารมณ์ใดๆ ที่จะมารบกวนจิตใจมันก็ไม่สามารถที่จะมาครอบงำหรือบีบคั้นใจเราได้เรารู้ทันมัน เวลาเจ้าตัวร้ายมันจะเข้ามาปลุกปั่นยุยงเราก็รู้ทัน รู้ทันเวลามันโผล่มาหรือว่ารู้ทันอุบายของมันเหตุผลข้ออ้างของมัน เราไม่เชื่อเราไม่ต้องไปทำอะไรกับมันเพียงแค่รู้ทันมันมันก็ยอมแพ้ล่ะ เหมือนกับความมืดที่มันยอมแพ้แสงสว่างหรือว่าพวกสัตว์ที่ชอบอาศัยซุกซ่อนอยู่ในความมืดพอเจอที่โล่ง พอเจอที่สว่างก็ต้องหลบลี้หนีหน้าหายไป

 

ทำความรู้จักเอาไว้ สติความรู้สึกตัวซึ่งมันไม่ใช่เป็นของที่แปลกแยกอะไรจากชีวิตของเรา มันเป็นของธรรมดาที่เราสามารถจะพบสัมผัสได้ทุกวันไม่ต้องรอมาวัดจึงจะมารู้จักสติ ถึงจะมารู้จักความรู้สึกตัวอยู่ที่บ้านอยู่ที่ไหนอยู่บนถนนอยู่บนรถไฟฟ้าเดินทาง เราก็สามารถที่จะสัมผัสกับสติและความรู้สึกตัวได้ แล้วก็อุดหนุนส่งเสริมให้สติและความรู้สึกตัวมันเจริญงอกงามขึ้น 

2 ก.พ. 65 (เย็น) - รักษากุศลในใจให้งอกงาม : ถ้าเราสร้างตัวกุศลเริ่มต้นจากความรู้สึกตัวมากๆ มันก็จะขับไล่เจ้าตัวร้ายหรือว่าความคิดที่เป็นอกุศลต่างๆ ออกไป รวมทั้งความทุกข์ด้วย รู้สึกตัวเมื่อไหร่มันก็หายทุกข์ มันก็ตื่น มันก็เบิกบานเมื่อนั้น แต่ถ้าหลงเมื่อไหร่ มันก็สามารถที่จะโดนอารมณ์ต่างๆ เข้ามาครอบงำ เศร้า โกรธ เครียด เกลียด หรือว่าทุกข์ทรมาน หงุดหงิด

ถ้าไม่อยากให้อารมณ์พวกนี้เข้ามาครอบงำใจแล้วเป็นอาหารของเจ้าตัวร้าย เราก็ต้องพยายามสร้างความรู้สึกตัวให้มีมากขึ้น หรือว่าถนอมรักษาความรู้สึกตัวให้ต่อเนื่อง ซึ่งจะทำให้คุณธรรมหรือตัวกุศลในใจเราเจริญงอกงาม และทำให้ชีวิตของเรามีความสุข ความโปร่งเบา และความเป็นอิสระอย่างต่อเนื่อง 

2 ก.พ. 65 (เช้า) - ความโกรธมาเพื่อสอนใจเรา : เราควรหมั่นเห็น และหมั่นเรียนรู้จากอารมณ์เหล่านี้ เริ่มจากวางใจเสียใหม่ ว่าอารมณ์เหล่านี้ไม่ได้เป็นของเลวอย่างเดียว มันมีประโยชน์ที่ช่วยให้เราเรียนรู้ ทีแรกก็รู้ว่ามันมีอาการหรือลักษณะอย่างนี้ ความโกรธเป็นอย่างนี้ ความเกลียดเป็นอย่างนี้ ความฟุ้งซ่านเป็นอย่างนี้ ต่อไปมันจะแสดงสัจธรรมให้เราเห็นลึกไปกว่านั้นด้วย

เราจะเห็น อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา หรือเห็นไตรลักษณ์ได้จากอารมณ์เหล่านี้ มันมาเพื่อสอนเราให้เห็นสัจธรรม เพื่อทำให้เราฉลาดมากขึ้น คนที่เจออะไรต่ออะไรมากมาย แต่ไม่ฉลาดเลย แสดงว่าเขาไม่ได้เรียนรู้ เรียกว่าไม่มีประสบการณ์ก็ได้ แต่ถ้าเรามีประสบการณ์เมื่อไหร่ ประสบการณ์จะสอนให้เราฉลาดและมีปัญญา 

1 ก.พ. 65 - รู้ทันเจ้าตัวร้าย : เมื่อเรามีสติรู้ทันความคิดและอารมณ์บ่อย ๆ ต่อไปก็จะรู้ทางว่าความคิดจะมาแบบไหน อารมณ์จะมาไม้ไหน คนเราเวลาจมอยู่ในอารมณ์ อารมณ์เหล่านี้จะพยายามครองจิตครองใจให้นานที่สุด มันมีลูกไม้หลายอย่าง เช่นเวลาเราโกรธ ความโกรธจะสั่งให้จิตส่งออกนอก ไปจดจ่ออยู่กับคนที่พูดไม่ดีกับเรา ทำไม่ดีกับเรา เราก็จะโกรธแล้วก็ด่าเขากลับ หรือถึงขั้นทำร้ายร่างกายเลย อันนี้เป็นอุบายอย่างหนึ่งของความโกรธ มันต้องการให้จิตเราส่งออกนอก จะได้ไม่หันกลับมาดูใจจนรู้ทันว่ามีอารมณ์เกิดขึ้น

ทันทีที่รู้ทันว่ามีอารมณ์เกิดขึ้น มันจะฝ่อหรือสลายตัวไป เพราะจุดอ่อนของมันก็คือการถูกรู้ถูกเห็น ยิ่งมีสติรู้ทันมันเร็วเท่าไร มันก็ครอบงำจิตใจเราได้น้อยเท่านั้น ดังนั้นเราจึงควรหมั่นสังเกตความคิด หมั่นดูจิตใจ หมั่นมองตนบ่อย ๆ หากไม่อยากพลาดท่าเสียทีเพราะอารมณ์อกุศลเหล่านั้น 

28 ม.ค. 65 - จับหลักได้ก็เจริญสติถูก : บางคนเป็นทุกข์เวลามีความคิดไม่ดีเกิดขึ้นทำไมเราคิดชั่วแบบนี้ ทำไมเราคิดได้แบบนี้ ที่จริงความคิดไม่ใช่เรา เผลอหรือหลงไปคิดว่ามันเป็นเรา พอคิดว่าเป็นเรานี่ทุกข์เลย ทุกข์เพราะว่าเราคิดชั่วแบบนี้ได้ยังไง แต่ลองมองว่ามันไม่ใช่เรามันเป็นแค่สิ่งที่จรเข้ามา พอคิดแบบนี้เข้า มันก็ช่วยทำให้ดูมันโดยที่ไม่ไปยุ่งอะไรกับมัน แค่รู้ซื่อๆ แล้วมันก็จะหายไป

จะทำอย่างนี้ได้มันต้องรู้หลักว่า สติมีไว้เพื่ออะไรหรือทำหน้าที่อะไรและจะเกิดขึ้นได้อย่างไร ถ้าไม่รู้หลักมันก็ทำผิดมาฝึกสติเพื่อจะเอาความสงบโดยที่หมายถึงไม่คิดอะไรเลย แสดงว่าไม่รู้หลัก แล้วยิ่งพอไปกดข่มความคิด ไปห้ามจิตไม่คิดให้มันก็ยิ่งทำให้เข้ารกเข้าพงไปเลย แล้วก็จะมาบ่นว่า ทำไมปฏิบัติแล้วฟุ้งเหลือเกิน อันนี้เพราะไม่เข้าใจธรรมชาติของจิตและพอจับหลักไม่ได้ก็ปฏิบัติผิด แต่ถ้าเราปฏิบัติถูกก็จะค่อยๆ เข้าถึงสิ่งที่เราเพียรพยายามที่จะบรรลุหรือทำให้เกิดขึ้น 

27 ม.ค. 65 (เย็น) - ปัจจุบันคือบ้านที่แท้จริง : สตินั่นแหละคือตัวหาใจให้เจอ แล้วก็พาใจกลับมาบ้าน กลับมาอยู่กับความรู้สึกตัว ทีแรกกลับมาอยู่กับกายก่อน เป็นอุบายให้กลับมาอยู่กับกาย ตอนหลังก็จะรู้ว่า ก็คือการกลับมาอยู่กับปัจจุบันนั่นเอง เพราะบางครั้งปัจจุบัน หรือกิจที่ต้องทำในปัจจุบัน มันอาจจะไม่ใช่เป็นเรื่องของกายก็ได้ เราอาจกำลังคิดเรื่องงานเรื่องการ เราอาจจะกำลังคิดทบทวนชีวิตที่ผ่านมา ตอนนั้นเรากำลังใช้ความคิด แต่ถ้าเป็นกิจปัจจุบันและเรามีสติอยู่กับการคิดนั้น ไม่วอกแวก ไม่แฉลบคิดเรื่องอื่นอย่างนี้ ก็เรียกว่าอยู่กับปัจจุบันได้

ถ้าเราอยู่กับปัจจุบันเป็น ต่อไปการที่เราจะอยู่กับความรู้สึกตัว มันก็ไม่ใช่เรื่องยาก และต่อไปใจก็จะรู้ว่า ความรู้สึกตัวนี่แหละคือ บ้านของเรา มันก็จะกลับมาๆ บ่อยๆ กลับมาอยู่กับความรู้สึกตัวบ่อยๆ เวลากายทำอะไร ก็ทำด้วยความรู้สึกตัว เวลาจะพูด ก็พูดด้วยความรู้สึกตัว เวลาจะทำอะไร ก็ทำด้วยความรู้สึกตัว ความหลงก็จะเข้ามาแทรกได้ยาก ความรู้สึกตัวนี่แหละที่คอยปกป้องไม่ให้ความทุกข์ต่างๆเข้ามาเล่นงานจิตใจ หรือถึงแม้ว่ามันจะเข้ามาครองจิตครองใจ แต่ทันทีที่มีความรู้สึกตัวขึ้น ความทุกข์เหล่านั้นก็จะเลือนหายไป เหมือนกับว่าถูกไล่ ไม่มีที่อยู่ ไม่มีที่ตั้ง

 

เพราะฉะนั้น เราอย่ามัวแต่หาบ้านให้กายอย่างเดียว หรือว่าคิดแต่จะตกแต่งดูแลบ้านที่ก่อด้วยอิฐสร้างด้วยปูนอย่างเดียว ต้องรู้จักหาบ้านให้ใจด้วย และก็รักษาบ้าน ให้ต่อเนื่อง รวมทั้งการรู้จักชักชวน นำพาจิตใจให้กลับมาอยู่กับบ้านอย่างนี้ให้บ่อยๆ คือ กลับมาอยู่กับความรู้สึกตัวอย่างเนืองๆ แล้วใจก็จะปลอดภัย 

27 ม.ค. 65 (เช้า) - อยู่เพื่อเตรียมตัวตาย : ทุกคนก็ต้องเจอสิ่งเหล่านี้ทั้งนั้น รวมทั้งต้องเผชิญกับการสอบไล่ของวิชาชีวิตด้วย หากใช้ชีวิตอย่างไม่ประมาท หมั่นทำความดี เกื้อกูลผู้อื่น และฝึกฝนตนให้เข้าถึงความสงบเย็น ด้วยการมีสติรักษาใจไม่ให้อารมณ์อกุศลครอบงำ และมีปัญญาเห็นแจ้งในความไม่จิรังยั่งยืนของสรรพสิ่ง จนปล่อยวางได้ ก็ย่อมไม่เป็นทุกข์เมื่อประสบความพลัดพรากและความผันผวนต่าง ๆ และสามารถผ่านการสอบไล่วิชาชีวิตได้ในที่สุด 

26 ม.ค. 65 - อย่าให้ความหลงทำร้ายใจเรา : ถ้าใจเรามีสติเป็นเครื่องรักษา ความหลงก็มาครอบงำจิตได้ยาก ไม่ใช่ว่ามันไม่เกิด แต่ว่ามันก็จะไม่สามารถครอบงำจิตของเราหรือว่าซ้ำเติมจิตใจให้เป็นทุกข์จนกระทั่งกายพลอยย่ำแย่ไปด้วย มันเป็นการปฏิบัติที่ทำได้ตลอดทั้งวัน

แต่ก็ต้องอาศัยความระลึกได้อยู่บ่อยๆ เพราะว่าบางทีนิสัยความเคยชินเดิมๆ นิสัยที่ชอบหลงชอบลืม นิสัยที่ชอบปล่อยใจลอยไปกับการทำกิจต่างๆที่ว่ามา มันทำให้ความคิดหรือความตั้งใจที่จะรู้เนื้อรู้ตัว มันเลือนหายไป ตั้งใจว่าจะตื่นเช้าขึ้นมา อาบน้ำก็ดี ถูฟันก็ดี เราจะมีสติรู้ตัว เราจะอยู่กับเนื้อกับตัว แต่ว่าพอตื่นขึ้นมาก็ลืม ไม่สามารถจะระลึกได้

 

อันนี้มันก็เป็นธรรมดา มันอาจจะระลึกขึ้นมาได้หลังจากผ่านเหตุการณ์นั้นไปแล้วเป็นชั่วโมง ไม่เป็นไร ทำใหม่ วันรุ่งขึ้นเอาใหม่ แล้วมันก็ลืมอีก แต่ว่ามันจะนึกได้ไวขึ้น ไวขึ้น ไวขึ้น แต่ก่อนผ่านไปเป็นชั่วโมงจึงนึกได้ แต่ตอนหลังผ่านไป 5 นาทีก็นึกขึ้นมาได้

ตอนหลังมันก็นึกมาได้ทันที พอตื่นขึ้นมา เราตั้งใจว่าจะมีสติ มีความรู้สึกตัว อยู่กับการทำกิจต่างๆ อาบน้ำก็รู้ตัว ถูฟันก็มีสติรู้ตัว แต่เดี๋ยวก็ลืมไป ใจลอยตามความเคยชิน ไม่เป็นไร กลับมาทำใหม่ ถ้าเราทำอย่างนี้ไปเรื่อยๆ มันจะดีขึ้น มันจะมีความระลึกได้ไวขึ้น การรู้ทันความคิดและอารมณ์จะเกิดขึ้นได้ไวขึ้น แล้วความรู้สึกตัวก็จะกลับมาได้ถี่ขึ้น ถี่ขึ้น

 

มันเป็นการปฏิบัติที่ไม่ได้เรียกร้องอะไรมากมาย ขอเพียงแต่ว่า หมั่นทำทุกวันทุกวัน แล้วก็ไม่ท้อไม่ถอย แม้จะลืมแม้จะหลงอย่างไรก็ทำใหม่ อันนี้แหละที่ช่วยที่ทำให้ใจของเราปลอดภัยจากความหลง แล้วก็ห่างไกลจากความทุกข์ที่รุนแรง และถึงแม้ว่ามันจะมาครอบงำจิต ก็สามารถที่จะสลัดมันทิ้งในเวลาไม่นาน 

23 ม.ค. 65 - คุณูปการของท่านติช นัท ฮันห์ : เพราะฉะนั้นเรื่องการภาวนากับการทำงานเพื่อสังคม จึงไม่แยกจากกัน คำสอนของท่านยังชี้ให้เห็นถึงความเชื่อมโยงสัมพันธ์ของสิ่งต่างๆที่ดูเหมือนขัดแย้งกันอยู่เสมอ อย่างเช่นท่านบอกว่า ดอกไม้กับขยะ แยกจากกันไม่ออก เพราะว่าดอกไม้เมื่อทิ้งไว้สักพักหรือระยะหนึ่ง ก็กลายเป็นขยะ แล้วขยะในที่สุดก็ก่อเกิดเป็นดอกไม้ เพราะว่าขยะกลายเป็นปุ๋ยให้กับดอกไม้เจริญงอกงาม อันนี้เป็นอิทัปปัจจยตาที่ท่านอธิบายให้เห็นง่ายๆ

 

รวมทั้งชี้ให้เห็นว่า ทุกสิ่งมันประกอบด้วยสิ่งที่ไม่ใช่มัน อย่างเช่นเก้าอี้ ก็เกิดจากสิ่งที่ไม่ใช่เก้าอี้ เก้าอี้เกิดจากอะไร เก้าอี้เกิดจากไม้ เกิดจากตะปู เกิดขึ้นมาได้เพราะว่าช่างไม้ ทั้งช่างไม้ก็ดี ตะปูก็ดี กาวก็ดี ไม่ใช่เก้าอี้ แต่เพราะว่ามีสิ่งที่ไม่ใช่เก้าอี้ เก้าอี้จึงเกิดขึ้น อันนี้ท่านสอนเรื่อง “อนัตตา”แล้ว

 

สอนให้รู้ว่า ตัวเก้าอี้ไม่มี ตัวตนของเก้าอี้แท้ไม่มี มันเกิดจากสิ่งที่ไม่ใช่เก้าอี้ ซึ่งก็คือสรรพสิ่ง เพราะว่าไม้ก็ดี เกิดขึ้นได้เพราะว่ามีฝน ฝนเกิดขึ้นได้เพราะมีเมฆ เมฆเกิดขึ้นได้เพราะมีพระอาทิตย์ เพราะฉะนั้น ถ้ามองเก้าอี้ก็จะเห็นถึงดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ ก้อนเมฆ

 

มองมาที่ตัวเราแต่ละคน ก็จะเห็นจักรวาลทั้งจักรวาล เพราะฉะนั้น เราก็เกิดจากสิ่งที่ไม่ใช่เรา อันนี้เป็นการมองความจริงแบบพ้นภาวะที่เรียกว่าทวิภาวะ ซึ่งเป็นการมองที่ลึกซึ้งมากในพระพุทธศาสนาที่ให้เห็นถึงความสัมพันธ์ของสรรพสิ่ง

 

และถ้ามองอย่างนี้ ก็จะพบว่าไม่มีตัวตนของสิ่งใดเลย สิ่งใดไม่มีตัวตนที่เที่ยงแท้เพราะมันล้วนแต่เกิดจากสิ่งอื่น อันนี้คือเรื่องอนัตตาเลย ท่านสอนโดยใช้ภาษาที่ไพเราะ และอุปมาที่เข้าใจง่าย ที่ทำให้เราเข้าถึงแก่นแท้ของพระพุทธศาสนา จนกระทั่งทำให้เห็นว่าความทุกข์กับความตื่นรู้ หรือการพ้นทุกข์ ก็ไม่ได้แยกจากกัน ทุกข์กับความพ้นทุกข์ไม่ได้แยกจากกันเลย

 

อันนี้ท่านพูดเป็นอุปมาว่าเป็นภาษาอังกฤษ No Mud,No Lotus “ไม่มีโคลนตมก็ไม่มีดอกบัว” มีดอกบัวได้ก็ต้องมีโคลนตม อันนี้เป็นอุปมา โคลนตมคือความทุกข์ อาจจะรวมถึงกิเลสด้วยก็ได้ ดอกบัวคือความตื่นรู้ ความรู้แจ้ง

 

จะรู้แจ้งได้ก็ต้องอาศัยความทุกข์ ถ้าไม่มีความทุกข์ก็ไม่มีความรู้แจ้ง ความรู้แจ้งคืออะไร ก็คือความพ้นทุกข์ ความทุกข์กับความพ้นทุกข์ หรืออิสระจากความทุกข์ จึงไม่ได้แยกจากกัน

 

อันนี้เป็นคำสอนที่ลึกซึ้งมาก แต่ว่าเข้าใจได้ง่าย อันนี้เป็นเอกลักษณ์ของท่านติชนัทฮันห์ และที่สำคัญคือ ชีวิตของท่าน สามารถที่จะเปลี่ยนชีวิตของผู้คนได้เป็นจำนวนมาก แล้วก็ทำให้เกิดกระแสใหม่ในวงการพระพุทธศาสนาซึ่งอาตมาเชื่อว่า ก็คงจะมีผลยั่งยืนไปอีกนานเลยทีเดียว อันนี้ก็เล่าเอาไว้ท่านติชนัทฮันห์ได้มีอิทธิพลอย่างไรกับผู้คนโดยเฉพาะกับคนหนุ่มสาวอย่างอาตมาจนกระทั่งมาถึงทุกวันนี้