Luangpor Paisal Visalo‘s Podcast (ธรรมะ จาก หลวงพ่อไพศาล วิสาโล)

11 ก.ย. 63 - เรียนรู้จากความผิดพลาด : เมื่อยังหนุ่ม เปี๊ยก โปสเตอร์ นักวาดและผู้กำกับหนังชื่อดังระดับตำนาน มีเพื่อนร่วมงานและร่วมเที่ยวอยู่สองคน หนึ่งในนั้นชื่อ “เกษียร” วันหนึ่งขณะที่ทั้งสามกำลังกินอาหาร เกษียรเห็นคนเมาในร้านเดียวกัน จึงพูดขึ้นว่า “โง่ฉิบหาย กินเหล้าให้เหล้ากิน”

 

สองเดือนต่อมา ทั้งสามคนได้รับเชิญไปงานขึ้นบ้านใหม่ของเพื่อน ทุกโต๊ะมีเบียร์วางอยู่ พวกเขาจึงลองดื่มดูเพราะอยากรู้ทำไมผู้คนหลงใหลกันนัก ชิมดูก็เห็นตรงกันว่า เปรี้ยว ๆ ฝืด ๆ

หลังจากนั้นไม่นาน ระหว่างที่กำลังเขียนรูปกันอยู่ เกษียรก็สั่งเบียร์มาดื่ม เปี๊ยกจึงท้วงว่า “อ้าวเคยว่าเขา ทำไมวันนี้กินซะเอง” เกษียรตอบว่า “นายไม่รู้อะไร เหล้าน่ะของคนสถุล เบียร์ช่วยผ่อนคลาย เป็นเรื่องของสังคมชั้นสูง”

 

ในที่สุดเกษียรก็ติดเบียร์ ดื่ม ๔-๕ ขวดทุกวัน วันไหนไม่กิน ก็ทำงานไม่ได้ และแล้ววันหนึ่งก็ตะโกนสั่งลูกน้องให้ไปเอาแม่โขงมาเป๊กหนึ่ง เปี๊ยกจึงแย้งว่า “ไหนว่าเหล้าไม่ดี เป็นเรื่องของคนสถุลไม่ใช่หรือ” คำตอบของเกษียรก็คือ “นายต้องมีเหตุผลหน่อย เราทำงานแบบนี้มีรายได้เท่าไหร่วะ เดี๋ยวนี้เรากินเบียร์วันละห้าขวด แล้วมันจะไหวไหม ” แล้วเขาก็อธิบายต่อ “เหล้านี่เป๊กเดียว อยู่เลย”

สุดท้ายเขาก็ติดเหล้าอย่างหนักจนเป็นอัมพาตและสิ้นชีวิตเพราะเหล้า

 

เรื่องของเกษียรดูเหมือนจะสอดคล้องกับคำโบราณที่ว่า “อย่าถือคนบ้า อย่าว่าคนเมา” ทำไมการทำเช่นนั้นจึงนำภัยมาสู่ตัว หลายคนนึกถึงความเชื่อที่ว่า หากพูดไม่ดีกับใคร มันจะย้อนกลับเข้าตัว ดังนั้นจึงควรระมัดระวังคำพูดของตน แต่ที่จริงแล้วชะตากรรมของเขาเป็นผลจากความประมาทโดยแท้ ไม่ใช่เพราะคำพูดของเขา

 

เกษียรนั้นประมาทในพิษสงของเหล้า เขาคิดว่ามันล่อหลอกได้ก็แต่คนโง่ แต่ไม่มีวันทำอะไรเขาได้ ด้วยเหตุนี้เขาจึงไม่ระวังตัว จึงถูกเหล้าล่อหลอกให้ถลำทีละน้อย เริ่มต้นด้วยการลิ้มลองนิด ๆ หน่อย ๆ แล้วก็หันมาเสพชนิดอ่อน ๆ ด้วยข้ออ้างว่าเพื่อผ่อนคลาย ต่อมาก็โดดเข้าหาเหล้าอย่างเต็ม ๆ ด้วยเหตุผลว่ามันถูกกว่าเบียร์ ก็แค่เหล้าเป๊กเดียว จะเสียหายอะไร ดีกว่ากินเบียร์ ๔-๕ ขวด ข้ออ้างที่สวยหรูดูมีเหตุผลชักนำให้เขากินเหล้าในที่สุด ถึงตรงนี้แล้วการกินเหล้าทั้งวันก็ไม่ใช่เรื่องยากอีกต่อไป สุดท้ายเหล้าก็กินเขาเช่นเดียวกับคนที่เขาเคยดูแคลนว่าโง่

 

คนที่ประมาทเหล้านั้น เสียผู้เสียคนมามากแล้ว บางคนต่อต้านเหล้าอย่างแข็งขันด้วยซ้ำ แต่ในที่สุดกลับตายเพราะเหล้า ที่จริงมิใช่แต่เหล้าเท่านั้น อบายมุขอื่น ๆ เช่น การพนัน ตลอดจนสิ่งล่อเร้าเย้ายวนทั้งหลาย ล้วนมีพิษสงที่ไม่ควรประมาททั้งสิ้น มีคนจำนวนไม่น้อยที่ต่อต้านสิ่งเหล่านี้ แต่สุดท้ายกลับกลายเป็นทาสของมัน เช่นเดียวกับคนที่เกลียดนักการเมืองคอร์รัปชั่น แต่กลับลงเอยด้วยการทำเช่นนั้นเสียเอง ไม่จำต้องพูดถึงนักศึกษาที่ต่อต้านทุนนิยมหัวชนฝา แล้ววันหนึ่งก็กลับกลายเป็นนายทุนที่ร่ำรวยมหาศาลจากการเอาเปรียบผู้คน

 

เหล้า อบายมุข เซ็กส์ และเงินตรา มีพิษสงก็เพราะเราทุกคนมีความอ่อนแออยู่ภายใน จึงหวั่นไหวและเสียคนเพราะมันได้ง่ายมาก เมื่อใดก็ตามที่เรามองข้ามความอ่อนแอภายใน เชื่อมั่นในความกล้าแกร่งของตนเอง ก็ง่ายที่จะประมาทสิ่งเหล่านี้ และนั่นคือจุดเริ่มต้นของหายนะ

หากเกษียรเห็นคนเมาแล้ว แทนที่จะด่าว่าเขาโง่ กลับหันมาเตือนตนว่า จะต้องระมัดระวังตัวให้ดี เพื่อไม่ให้เป็นอย่างเขา เกษียรก็คงจะมีชีวิตที่ยืนยาวและผาสุก และอาจเป็นนักวาดหรือผู้กำกับชื่อดังอย่างเปี๊ยก โปสเตอร์เพื่อนรุ่นน้องก็ได้ 

10 ก.ย. 63 - นิ่งสงบสยบอารมณ์ : มีครูคนหนึ่งเล่าให้ฟังว่า วันหนึ่งไปเรียกวัยรุ่นคนหนึ่งมาพบปะช่วงพักเที่ยง เด็กคนนี้ขาดเรียนเป็นประจำ ครูก็อยากจะรู้เหตุผล ก็เลยเรียกเด็กมา พอมาถึงครูก็ถามว่าทำไมถึงขาดเรียนอยู่บ่อยๆ ปรากฏว่าเด็กคนนั้นเกิดระเบิดขึ้นมาเลย อาละวาดใส่ครูตะโกนเสียงดัง ขว้างหนังสือกระแทกข้างฝา ผลักเก้าอี้โต๊ะล้มลงพูดจาข่มขู่ครู เข้าใจว่าครูจะมาต่อว่าแก ทีแรกครูเจอแบบนี้ก็ตกใจแต่แทนที่ครูจะตวาดหรือต่อว่ากลับหรือว่าไปเรียกใครมาลากนักเรียนคนนี้ออกไป ครูกลับนิ่งสงบ ตั้งสติได้ ก็นิ่ง แต่นักเรียนคนนั้นก็ยังอาละวาดไม่หยุด ครูก็บอกว่าให้ครูคุยกับครูดีๆ ถ้าอารมณ์ดีค่อยมาคุยกับครู แต่เด็กก็ยังไม่ยอมหยุดตะโกน แต่หลังจากตะโกนพักใหญ่ ครูก็ไม่ตอบโต้อะไร เด็กก็หยุดตะโกนแล้ว เด็กก็ยังเดินงุ่นง่านกลับไปกลับมา ครูก็รอจนกว่าเด็กจะสงบ พอเด็กสงบเด็กก็เดินเข้ามาหาครู แล้วก็มาระบายถึงชีวิตที่มันลำเค็ญ รู้สึกว่าชีวิตของตัวเองถูกกระทำถูกย่ำยีไม่ได้รับความเป็นธรรม ระบายด้วยความโกรธแค้น และก็น้อยเนื้อต่ำใจสิ้นหวัง ครูก็นั่งฟังเฉยๆ เด็กก็พรั่งพรูออกมา เหมือนกับว่าไม่เคยพูดอย่างนี้ให้ใครฟังมาก่อน อาจจะเป็นเพราะไม่มีคนเคยฟังเด็ก ทีแรกก็โทษคนนั้นคนนี้โทษพ่อโทษแม่โทษทั้งโลก ตอนหลังก็เริ่มที่จะมองเห็นตัวเอง พูดถึงความผิดพลาดของตัวเอง ความไม่เอาใจใส่ ความไม่รับผิดชอบของตัวเอง เด็กคนนั้นก็เริ่มสงบลง แล้วก็เริ่มคุยกับครูดีๆ ภาพมันเปลี่ยนไปเลย จากเด็กที่ตะโกนเอะอะโวยวายเอาแต่ใช้ความรุนแรงข่มขู่ครู ผลักโต๊ะเก้าอี้ล้มลงเหวี่ยงหนังสือกระแทกข้างฝา เสร็จแล้วกลายเป็นเด็กที่กลับมาพูดกับครูดีๆ แล้วก็ยอมรับความผิดพลาดของตนเอง

 

ลองนึกภาพว่าถ้าเกิดครูตะโกนต่อว่าเด็กนักเรียนที่พูดจาข่มขู่ ครูด่ากลับ อะไรจะเกิดขึ้น ก็คงจะมีการปะทะคารม เด็กที่โกรธอยู่แล้วก็ต้องเกิดอารมณ์มากขึ้น ธรรมชาติก็จะเป็นอย่างนี้ มีใครมาโวยวายใส่เราเราก็มักจะโต้กลับ การโต้กลับก็จะทำให้เกิดการปะทะวิวาทกันมากขึ้น แม้บางครั้งเราอาจจะไม่ด่ากลับทีแรก แต่ว่าอาจจะพูดจาเสียงดัง เตือนสติให้เขาพูดดีๆ แต่พอเขาไม่ยอม โวยวายกลับ ถ้าเราคุมอารมณ์ไม่อยู่ เราโมโห มันก็เกิดการทะเลาะกันขึ้น

 

แต่ว่าครูคนนี้ใช้วิธีนิ่งสงบ ปรากฏว่ามันสามารถสยบความโกรธ ความคุ้มคลั่งของเด็กได้ คนเราบางทีชอบคิดว่าเขาแรงมาเราก็แรงไป แต่ครูคนนี้อาศัยความสงบ อาศัยความนิ่ง พอนิ่งแล้วสงบ ก็สยบความก้าวร้าวรุนแรงของเด็กได้ จากเด็กที่โทษโลกทั้งโลก ก็กลับมาเริ่มเห็นตัวเองว่าก็มีส่วนในความผิดพลาดที่ทำให้ชีวิตมันแย่ลงด้วย ความนิ่งแบบนี้ได้ต้องอาศัยสติ และความนิ่งแบบนี้ก็มีพลังด้วย เวลามีคนโกรธมาถ้าเราลองนิ่ง สงบ ไม่ตอบโต้ ไม่ด่ากลับ มันก็สามารถที่จะทำให้อีกฝ่ายหนึ่งเริ่มสงบลงได้ ส่วนหนึ่งอาจจะเป็นเพราะว่า ความสงบของเราเป็นเหมือนกระจกที่ทำให้อีกฝ่ายหนึ่งได้เห็นตัวเองว่า กำลังโกรธอยู่

 

คนเราเวลาโกรธ เราไม่รู้เนื้อรู้ตัว แต่ถ้าเห็นหน้าตัวเองในกระจก ก็อาจจะชะงักเลย แต่ถ้าการเตือนสติว่าเธอโกรธนะ การเตือนแบบนี้มีนัยยะที่ตำหนิต่อว่าเขา เขาอาจจะปกป้องตนเองด้วยการโวยวายกลับก็ได้ แต่ถ้าใช้ความสงบใช้ความนิ่งมันก็สามารถที่จะสะกดหรือสยบอีกฝ่ายหนึ่ง ให้คลายความกราดเกรี้ยวหรือคลายพิษสงลงได้ มานึกดูไม่ใช่แค่ความกราดเกรี้ยวที่อยู่ข้างหน้าเรา ความกราดเกรี้ยวที่เป็นอารมณ์ภายในใจเรา มันก็สามารถจะถูกสยบได้เหมือนกัน ถ้าเราใช้ความนิ่งของจิต

เวลามีอารมณ์โกรธอารมณ์เกลียดหรือว่าคุ้มคลั่งขึ้นมาในใจของเรา เพียงแค่เรามีสติ แล้วก็นิ่งดูมันเฉยๆ เท่านี้มันก็สามารถที่จะทำให้อารมณ์มันคลายความร้อนแรงหรือคลายพิษสงมันได้ 

9 ก.ย. 63 - เตือนใจให้มีสติ : ลองถามตัวเราเองว่าสิ่งที่เราทำอยู่ทุกวันนี้ มันเป็นสิ่งที่เราอยากจะทำในสามวันสุดท้ายหรือวันสุดท้ายหรือเปล่า ถ้ามันไม่ใช่เราก็ต้องปรับตัวปรับใจปรับพฤติกรรมใหม่ แล้วก็หันมาให้ความสำคัญกับสิ่งที่เราเห็นว่าสำคัญ และควรจะทำก่อนที่เราจะตายอีกไม่นาน มันต้องมีตัวเบรกบ้างนะสำหรับการใช้ชีวิตของเรา โดบเฉพาะการใช้ชีวิตหรือใช้เวลาไปในทางที่ไม่ค่อยเป็นประโยชน์ และมรณะสตินี่เเหละเป็นตัวเบรกตัวเตือนที่สำคัญมากเลยถ้าเรารู้จักใช้ให้เป็น 

8 ก.ย. 63 - ไม่เพิ่มทุกข์ไม่ทิ้งสุข : ความสุขกับความทุกข์คือความจริงของชีวิตที่ทุกคนต้องประสบ เช่นเดียวกับกลางวันและกลางคืน เราไม่อาจเลือกความสุข โดยปฏิเสธความทุกข์ เหมือนกับที่เราไม่อาจเลือกกลางวัน โดยปฏิเสธกลางคืน

 

ความสุขเป็นสิ่งที่ผู้คนปรารถนา ตรงข้ามกับความทุกข์ซึ่งไม่มีใครต้องการ ในเมื่อความทุกข์เป็นสิ่งที่เราปฏิเสธไม่ได้ เราจึงควรเกี่ยวข้องกับมันอย่างถูกต้อง หาไม่แล้วเราก็จะลงเอยด้วยการซ้ำเติมตนเอง อันที่จริงแม้กระทั่งความสุข เราก็ควรปฏิบัติให้ถูกต้องด้วย หาไม่ความสุขก็จะกลายเป็นโทษ ใช่หรือไม่ว่าความทุกข์ที่เกิดขึ้นกับผู้คนทั้งหลายล้วนเกี่ยวข้องกับสิ่งที่ทำให้เขามีความสุขมาก่อน

 

ตรงกันข้ามกับความเข้าใจของหลายคน พระพุทธองค์ไม่ได้สอนให้ปฏิเสธความสุข แท้จริงทรงแนะนำว่าเราไม่ควรละทิ้งความสุขที่ชอบธรรม แต่ก็อย่าหลงใหลมัวเมาหรือยึดติดความสุขเหล่านั้น ทั้งนี้เพราะมันไม่เที่ยง ไม่จิรังยั่งยืน ส่วนความทุกข์ ในเมื่อเราไม่ชอบ ก็อย่าเอาทุกข์มาทับถมตน แทนที่จะจมอยู่ในความทุกข์หรือ “เป็น”ทุกข์ ก็ควรรู้จักมันหรือ “เห็น”มัน ด้วยการวางใจอย่างถูกต้อง ความสุขหรือความทุกข์ย่อมไม่อาจครอบงำจิตใจเราจนเรากลายเป็นทาสของมัน 

7 ก.ย. 63 - มองตนและเตือนตนได้

6 ก.ย. 63 (เย็น) - สุขใจที่ได้ทำ : จะว่าไปแล้ว อะไรเกิดขึ้นกับเรา ไม่สำคัญเท่ากับว่าเรารู้สึกหรือมีท่าทีกับมันอย่างไร เจอเหตุร้าย แต่ใจยอมรับได้ หรือรู้จักมองบวก คือ หาประโยชน์จากมัน รวมทั้งมองว่ามันเป็นธรรมดาของชีวิตและโลก รู้จักปล่อยวางได้ ใจก็ไม่เป็นทุกข์ 

6 ก.ย. 63 (เช้า) - อยากพ้นทุกข์ต้องเข้าหาทุกข์ : รู้ทุกข์ก็พบธรรม นี้คือความจริงที่พระพุทธเจ้าและพระอรหันต์ทั้งหลายค้นพบ ดังนั้นความทุกข์จึงไม่ใช่สิ่งที่เราต้องกลัวและปฏิเสธเสมอไป มันเป็นสิ่งที่มีประโยชน์และมีคุณค่ามากที่เราควรรู้จัก ถ้าเราเข้าใจเช่นนี้ก็จะไม่หันหลังให้ทุกข์แล้ว แต่เราจะหันหน้าดูทุกข์ เพื่อรู้จักมัน แล้วเราจะได้ประโยชน์จากมัน

ทีแรกทุกข์จะผลักเราให้เข้าไปหาธรรมะ แต่ต่อไปเมื่อเรามีสติแก่กล้า เราก็จะรู้จักดูทุกข์ แล้วในที่สุดก็จะพบธรรมที่ลึกซึ้ง เกิดปัญญาจนพาใจออกจากความทุกข์ พบความสงบเย็นได้ในที่สุด 

5 ก.ย. 63 (เย็น) - สติรักษาใจ ใจรักษาสติ : ถ้าเราอยากจะปฏิบัติให้ได้ผล นอกจากปฏิบัติในรูปแบบอย่างจริงจัง ให้เวลากับมันอย่างต่อเนื่องแล้ว ตอนที่เราปฏิบัติใช้ชีวิตประจำวันปกตินั่นแหละไม่ว่าทำอะไรก็ทำอย่างมีสติ มีความรู้ตัว อย่างเช่นไม่ว่าจะเป็นอาบน้ำ ถูฟัน ซักผ้า กินข้าว เก็บที่นอนหรือว่าปัดกวาดเช็ดถู ก็ทำอย่างมีสติ

หลักง่ายๆคือตัวอยู่ไหนใจอยู่นั่น หรือว่าทำด้วยใจเต็มร้อย ไม่ใช่ทำหลายอย่างพร้อมกัน อาบน้ำไปด้วยคิดไปด้วย กวาดใบไม้ไปก็คิดโน่นคิดนี่ อย่างนี้เรียกว่าทำสองอย่าง หรือกินข้าวไปก็ดูโทรศัพท์มือถือไปอย่างนี้เรียกว่าทำ 2 อย่าง หรือว่าดูโทรศัพท์ไปด้วยวางแผนไปด้วยอันนี้ทำ 3 อย่างในเวลาเดียวกัน อย่างนี้ไม่ใช่ ถ้าทำอย่างนั้นสติที่สะสมมาก็ปล่อยให้รั่วไหลไป

 

เพราะฉะนั้นให้ตระหนักว่าที่จริงการปฏิบัติไม่ใช่แค่อยู่ทางจงกรมหรือว่าอยู่บนอาสนะ แต่ว่ามันสามารถทำได้ตลอดเวลา คนที่ไม่มีเวลาปฏิบัติอย่างพวกเราก็สามารถปฏิบัติได้ที่บ้านด้วยการใช้ชีวิตประจำวันให้เป็นการกระทำที่ประกอบไปด้วยสติ การทำงานเป็นการปฏิบัติธรรมได้ถ้าเราวางใจได้ถูกต้อง 

5 ก.ย. 63 (เช้า) - ความสงบพบได้ที่ใจ : มีผู้ชายคนหนึ่ง ไปเข้าคอร์สนั่งสมาธิ ๑ วันของสมาคมแห่งหนึ่ง ห้องปฏิบัติธรรมสงบมาก เป็นห้องแอร์ ผู้ชายคนนี้ปฏิบัติได้ดี สงบเย็นทั้งใจและกาย กายเย็นเพราะอยู่ห้องแอร์ ส่วนใจไปเพ่งรับรู้อยู่แค่อารมณ์เดียว ไม่มีเรื่องรบกวนที่ทำให้ใจกระเพื่อม พอถึงเวลาเลิก ๔ โมงเย็น เดินไปลานจอดรถ จะขับรถกลับบ้าน ปรากฏว่าพอเห็นรถอีกคันมาจอดซ้อน ทำให้เขาขับออกไม่ได้ ความโกรธพุ่งขึ้นมาทันที ถึงกับโวยวายออกมา “ใครวะจอดรถแบบนี้” แล้วก็ต่อว่าอีกมากมาย

 

ทำไมเขาถึงโกรธขนาดนั้น ทั้ง ๆ ที่เพิ่งทำสมาธิมา นั่นเป็นเพราะทั้งวันความสงบที่เกิดกับเขาเป็นความสงบเพราะตัดการรับรู้ ถ้าเขารู้จักความสงบเพราะรู้ เมื่อเห็นรถตัวเองถูกจอดขวาง เกิดความไม่พอใจขึ้นมา เขาก็จะมีสติเห็นความไม่พอใจนั้น จิตจะไม่พลุ่งพล่านจนกลายเป็นอารมณ์โกรธถึงกับด่าทอเสียงดัง

เพิ่งออกมาจากการปฏิบัติธรรมแท้ ๆ แต่พอเจอเรื่องแค่นี้ก็โวยวายแล้ว ทำไมจึงจิตจึงขึ้นลงรวดเร็ว นี่เป็นสิ่งที่เกิดกับนักปฏิบัติธรรมจำนวนมาก ที่มุ่งแสวงหาความสงบ ด้วยการไม่รับรู้หรือการตัดการรับรู้ พอสงบแล้วก็เพลิน พอเจออะไรที่ไม่ถูกใจไม่พอใจ ก็โกรธปรี๊ดทันที

 

เราต้องรู้จักรักษาใจให้สงบได้ แม้อยู่ท่ามกลางเสียงต่าง ๆ แม้เจอคำพูดที่ชวนให้ขัดใจ ความสงบแบบนี้ เป็นสิ่งที่เราควรรู้จักและเข้าถึงให้ได้อย่างชำนิชำนาญ เพราะเราไม่สามารถหลีกเร้นจากโลกที่วุ่นวายได้ตลอด ไม่ว่าจะอยู่ในบ้าน ที่ทำงาน หรือบนท้องถนนก็จะมีเสียงดัง มีเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่ทำให้ไม่พอใจได้มากมาย 

4 ก.ย. 63 - ใจไม่ทุกข์เมื่อเจอผัสสะ : มีธรรมหมวดหนึ่งที่น่าสนใจ พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมหมวดนี้คือข้อปฏิบัติเพื่อการละอาสวะ อาสวะเป็นคำที่เราได้ยินบ่อย ถ้าเราสนใจศึกษาอ่านธรรมะของพระพุทธเจ้า อาสวะแปลว่ากิเลส เครื่องหมักหมม นอนเนื่องเป็นสันดานก็ได้ หรือจะแปลว่าความเดือดร้อนหรือความทุกข์ก็ได้ หรือว่าจะแปลว่าเป็นข้อปฏิบัติเพื่อการละความเดือดร้อน ความทุกข์ หรือว่ากิเลสก็ได้ มี 7 ข้อ

ข้อ 1 ก็คือ ละด้วยทรรศนะ ทรรศนะในที่นี้คือความเห็น หรือการเห็นด้วยปัญญา อย่างที่พระพุทธเจ้าตรัสว่า เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่าสังขารทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง เห็นด้วยปัญญาว่าสังขารทั้งหลายทั้งปวงเป็นทุกข์ เห็นด้วยปัญญาว่าธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา เมื่อนั้นย่อมเหนื่อยหน่ายในสิ่งที่เป็นทุกข์ที่ตนหลง นั่นแหละเป็นทางแห่งพระนิพพานอันเป็นธรรมหมดจด ทรรศนะนี้คือเห็น เห็นด้วยปัญญา จนกระทั่งไม่ยึดติดถือมั่นในสิ่งใด

 

ข้อที่ 2 ละด้วยความสำรวมอินทรีย์หรืออินทรีย์สังวร อินทรีย์สังวรเป็นคำที่สำคัญ คือการสำรวมอินทรีย์ อินทรีย์ที่ว่านี้คืออินทรีย์ 6 ตาหูจมูกลิ้นกายใจ แต่ความหมายจริงๆคือการรักษาใจ ไม่ให้บาปหรืออกุศลครอบงำจิต เมื่อเกิดผัสสะขึ้น ไม่ว่าทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย ทางใจ ไม่ใช่สำรวมตา สำรวมหู แต่ว่าเป็นการรักษาใจ ไม่ให้รูปที่เห็นทางตา เสียงที่ได้ยินทางหู เป็นต้น มาทำให้เกิดบาปหรืออกุศลธรรม เกิดความทุกข์ในใจ อินทรียสังวรซึ่งที่จริงก็คือละด้วยสตินั่นแหละ

 

อันที่ 3 ละด้วยการเสพหรือการใช้สอย ก็ละอาสวะได้ การเสพ ใช้สอย เช่นการกินอาหาร หรือว่าการใช้สอยปัจจัย 4 มันช่วยบรรเทาความทุกข์ได้ และก็บรรเทากิเลสได้ด้วย เพราะว่าถ้าหิว นอกจากจะเกิดทุกข์แล้วก็จะเกิดกิเลสด้วย อย่างที่เรียกว่าโมโหหิว พอหิวแล้วก็เกิดโทสะ แล้วก็อาจจะเกิดโลภะตามมาอยากขโมย ไม่มีเงินก็ต้องขโมย อันนี้ก็เกิดตัณหา แต่ถ้าได้เสพ ได้กิน โมโหหิวก็หมดไป โลภะหรือว่าตัณหาที่จะหมายไปฉกชิงหรือขโมยอาหารของผู้ใดก็ยุติลง เพราะฉะนั้นการเสพการใช้สอยละอาสวะได้

 

ข้อที่ 4 การละด้วยการละเว้นหรือว่าหนีห่าง เช่น มีอันตรายอยู่ข้างหน้า เช่น น้ำเชี่ยว หรือว่าไฟไหม้ เราก็ถอยห่าง ตรงไหนที่เป็นป่ารกชัฏ มีงูเงี้ยวเขี้ยวขอ อันนี้ก็เกิดอาสวะได้ ก็หลีกหนี ถอยห่าง จากมัน อันนี้เราก็เป็นสิ่งที่คุ้นเคยกันดีอยู่แล้ว เช่นเดียวกับ การละด้วยการใช้สอย หรือการเสพ อันนี้ก็เป็นธรรมะ การละด้วยการใช้สอยด้วยการเสพเป็นธรรมะ ละด้วยการหลีกเร้น การถอยห่าง การหนีห่าง ก็เป็นธรรมะไม่ใช่เป็นเรื่องยากหรือลึกซึ้ง ซึ่งเราก็ทำอยู่บ่อย ๆ

 

ประการต่อมา ละด้วยความอดกลั้น แดดร้อนก็อดกลั้น หนาวก็อดกลั้น ไม่ปล่อยให้ใจมันบ่นโวยวายตีโพยตีพาย ใครมาด่าก็อดกลั้นเอาไว้ รวมทั้งหิวด้วย ก็อดกลั้นเอาไว้ อันนี้เรียกว่าละด้วยขันติก็ได้

ประการต่อมา ละด้วยการบรรเทา บรรเทาความโกรธ บรรเทาความเกลียด ต้องบรรเทาซะ ถ้าปล่อยให้มัน เผารนจิตใจ กรีดแทงจิตใจ ก็จะทุกข์ ก็ต้องรู้จักบรรเทาเช่น แผ่เมตตาหรือให้อภัย